2025 г. Наука и образование в гражданской защите № 2 ( 58)

СКАЧАТЬ ФАЙЛ

 

ISSN 3007-1674

 

 

 

 

 

 

 

АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАУДАҒЫ ҒЫЛЫМ МЕН БІЛІМ

 

SCIENCE AND EDUCATION IN CIVIL PROTECTION

НАУКА И ОБРАЗОВАНИЕ В ГРАЖДАНСКОЙ ЗАЩИТЕ

 

 

№ 2 (58) / 2025

 

 

 

2011 жылдан бастап шығады

Founded in 2011

Издается с 2011 года

 

Жылына 4 рет шығады

Published 4 times a year

Выходит 4 раза в год

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

КӨКШЕТАУ 2025

 

 

«Азаматтық қорғаудағы ғылым мен білім» ғылыми журналы № 1 (57), 2025 ж.

 

2011 жылдың наурызынан бастап шығарылады. 2011-2020 жылдары «Көкшетау техникалық институтының хабаршысы» атауы мен шығарылған.

Меншік иесі: Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Мәлік Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы.

Журнал Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінде 2021 жылғы
25 маусымда тіркелген. Куәлік № KZ37VPY00037096. Бастапқы есепке қою күні мен нөмірі
№ 11190-Ж, 14.10.2010 ж.

 

Ғылыми қызметтің негізгі нәтижелерін жариялау үшін Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынатын басылымдар тізбесіне енгізілген (23.06.2023 ж. қбпұ № 316 бұйрығы).

«Ресейлік ғылыми дәйексөз индексі» (РҒДИ)  ресейлік библиографиялық деректер базасына және Қазақстандық дәйексөздер базасына (ҚазДБ) енгізілген.

 

Бас редактор:Хасенов Ж.Х.

Бас редактордың орынбасары:Әлменбаев М.М., техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент)

 

Редакциялық кеңестің құрамы:

Шәріпханов С.Д.,  техника ғылымдарының докторы, қауым. профессор (доцент) (ҚР, Астана қ.)

Алешков М.В., техника ғылымдарының докторы, профессор (РФ, Мәскеу қ.)

Байшагиров Х.Ж., техника ғылымдарының докторы (ҚР, Көкшетау қ.)

Кошумбаев М.Б., техника ғылымдарының докторы(ҚР, Астана қ.)

Мансуров З.А.,    химия ғылымдарының докторы, профессор (ҚР, Алматы қ.)

Сивенков А.Б.,техника ғылымдарының докторы, профессор(РФ, Мәскеу қ.)

Тарахно Е.В.,техника ғылымдарының докторы, доцент (Украина, Харьков қ.)

Әкімбаев Е.Ж., техника ғылымдарының кандидаты (ҚР, Астана қ.)

Арифджанов С.Б., техника ғылымдарының кандидаты (ҚР, Астана қ.)

Батуро А.Н., техника ғылымдарының кандидаты, доцент (РФ, Железногорск қ.)

Джумағалиев Р.М., техника ғылымдарының кандидаты, профессор (ҚР, Алматы қ.)

Жаулыбаев А.А.,техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент) (ҚР, Астана қ.)

Камлюк А.Н., физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент (Беларусь Республикасы, Минск қ.)

Раимбеков К.Ж., физика-математика ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент) (ҚР, Көкшетау қ.)

 

Редакциялық алқаның құрамы:

Карменов Қ.К., техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент);
Құсайынов А.Б., техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент); Мақышев Ж.Қ., техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент);Захаров И.А., техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент);Абдрахманов А.А., әскери ғылымдарының кандидаты; Шуматов Э.Ғ., философия ғылымдарының кандидаты; 
Шүмеков С.Ш., педагогика ғылымдарының кандидаты;Касымова С.К., филология ғылымдарының кандидаты.

 

«Азаматтық қорғаудағы ғылым мен білім» ғылыми журналы – өрт және өнеркәсіптік қауіпсіздік, азаматтық қорғаныс, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу мен жою саласындағы зерттеулерге, сондай-ақ азаматтық қорғау органдарының мамандарын даярлау мәселелеріне арналған мерзімді басылым.

 

 

                                                                                                                      © Қазақстан Республикасы ТЖМ

Мәлік Ғабдуллин атындағы

Азаматтық қорғау академиясы, 2024

Scientific journal “Science and education in civil protection” No. 1 (57), 2025

First published since March 2011. In 2011-2020 it was published under the title “Bulletin of the Kokshetau Technical Institute”.

Proprietor: Academy of Civil Protection named after Malik Gabdullin of the Ministry of Emergency Situations of the Republic of Kazakhstan.

The journal was registered in the Ministry of Information and Social Development of the Republic of Kazakhstan on June 25, 2021. Certificate No. KZ37VPY00037096. Date and number of initial registration No. 11190-Zh, 10/14/2010.

 

Included in the List of publications recommended by the Committee for Quality Assurance in the Field of Science and Higher Education of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan for the publication of the main results of scientific activity (order
No. 316 for administrative use, 06/23/2023).

Included in the Russian bibliographic database “Russian Science Citation Index” (RSCI) and in the Kazakhstan Citation Database (KazCD).

 

Chief Editor:Khasenov J.H.

Deputy Chief Editor:Almenbayev M.M., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (docent)

 

Members of the editorial board:

Shariphanov S.D., Doctor of Technical Sciences, Associate Professor (docent) (RK, Astana)

Aleshkov M.V., Doctor of Technical Sciences, Professor (RF, Moscow)

BaishagirovKh.Zh., Doctor of Technical Sciences (RK, Kokshetau)

Koshumbaev M.B., Doctor of Technical Sciences (RK, Astana)

Mansurov Z.A., Doctor of Chemical Sciences, Professor (RK, Almaty)

Sivenkov A.B., Doctor of Technical Sciences, Professor (RF, Moscow)

Tarakhno E.V., Doctor of Technical Sciences, Associate Professor (Ukraine, Kharkov)

AkimbaevE.Zh., Candidate of technical sciences (RK, Astana)

Arifjanov S.B., Candidate of Technical Sciences (RK, Astana)

Baturo A.N., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (RF, Zheleznogorsk)

DzhumagalievR.M., Candidate of Technical Sciences, professor (RK, Almaty)

Zhaulibayev A.A., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor  (RK, Astana)

Kamlyuk A.N., Candidate of Physical and Mathematical Sciences, associate professor (Republic of Belarus, Minsk)

RaimbekovK.Zh., Candidate of Physical and Mathematical Sciences, (associate professor) (RK, Kokshetau)

 

Members of the editorial board:

Karmenov K.K., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (docent);  Kusainov A.B., Candidate of Technical Sciences,Associate Professor (docent); MakishevZh.K., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (docent);  Zakharov I.A., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (docent); Abdrakhmanov A.A., Candidate of Military Sciences;  Shumatov E.G., Candidate of Philosophical Sciences; ShumekovS.Sh., Candidate of Pedagogical Sciences;
Kasymova S.K., Candidate of Philological Sciences.

 

The scientific journal “Science and Education in Civil Protection” is a periodical publication devoted to research in the field of fire and industrial safety, civil defense, prevention and response to natural and man-made emergencies, as well as issues of training specialists from civil protection agencies.

 

 

 

                                                                                                © Malik Gabdullin Academy of Civil Protection of the MES of the Republic of Kazakhstan, 2024

Научный журнал «Наука и образование в гражданской защите» № 1 (57), 2025 г.

Издается с марта 2011 года. В 2011-2020 годах выходил под названием «Вестник Кокшетауского технического института».

Собственник: Академия гражданской защиты имени Малика Габдуллина Министерства по чрезвычайным ситуациям Республики Казахстан.

Журнал зарегистрирован в Министерстве информации и общественного развития Республики Казахстан 25 июня 2021 г. Свидетельство № KZ37VPY00037096. Дата и номер первичной постановки на учет № 11190-Ж, 14.10.2010 г.

 

Включен в Перечень изданий, рекомендуемых Комитетом по обеспечению качества в сфере науки и высшего образования Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан для публикации основных результатов научной деятельности (приказ № 316 дсп от 23.06.2023 г.).

Включён в Российскую библиографическую базу данных «Российский индекс научного цитирования»  (РИНЦ) и в Казахстанскую базу цитирования (КазБЦ).

 

Главный редактор:Хасенов Ж.Х.

Заместитель главного редактора:Альменбаев М.М.,кандидат технических наук, асс.профессор (доцент)

 

Состав редакционного совета:

Шарипханов С.Д.,  доктор технических наук, асс.профессор (доцент) (РК, г. Астана)

Алешков М.В., доктор технических наук, профессор (РФ, г. Москва)

Байшагиров Х.Ж., доктор технических наук (РК, г. Кокшетау)

Кошумбаев М.Б., доктор технических наук (РК, г. Астана)

Мансуров З.А.,    доктор химических наук, профессор (РК, г. Алматы)

Сивенков А.Б., доктор технических наук, профессор (РФ, г. Москва)

Тарахно Е.В., доктор технических наук, доцент (Украина, г. Харьков)

Акимбаев Е.Ж., кандидат технических наук (РК, г. Астана)

Арифджанов С.Б., кандидат технических наук (РК, г. Астана)

Батуро А.Н., кандидат технических наук, доцент (РФ, г. Железногорск)

Джумагалиев Р.М., кандидат технических наук, профессор (РК, г. Алматы)

Жаулыбаев А.А., кандидат технических наук, асс.профессор (доцент) (РК, г. Астана)

Камлюк А.Н., кандидат физико-математических наук, доцент (Республика Беларусь, 
г. Минск)

Раимбеков К.Ж., кандидат физико-математических наук, асс.профессор (доцент) (РК,
г. Кокшетау)

 

Состав редакционной коллегии:

Карменов К.К., кандидат технических наук, асс.профессор (доцент);Кусаинов А.Б., кандидат технических наук, асс. профессор (доцент);  Макишев Ж.К., кандидат технических наук, асс. профессор (доцент); Захаров И.А., кандидат технических наук, асс. профессор (доцент);Абдрахманов А.А., кандидат военных наук; Шуматов Э.Г., кандидат философских наук;  Шумеков С.Ш., кандидат педагогических наук;Касымова С.К., кандидат филологических наук.

 

Научный журнал «Наука и образование в гражданской защите» – периодическое издание, посвящённое исследованиям в области пожарной и промышленной безопасности, гражданской обороны,  предупреждения и ликвидации чрезвычайных ситуаций природного и техногенного характера, а также вопросам подготовки специалистов органов гражданской защиты.

 

 

                                                                                                © Академия гражданской защиты

                                                                                                имени Малика Габдуллина

                                                                                                МЧС Республики Казахстан, 2024

 

 

МАЗМҰНЫ – СОДЕРЖАНИЕ – CONTENTS
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И ПРАКТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРЕДУПРЕЖДЕНИЯ, ЛИКВИДАЦИИ ЧРЕЗВЫЧАЙНЫХ СИТУАЦИЙ И ГРАЖДАНСКОЙ ОБОРОНЫ
Джумагалиев Р.М., Кокушев О.К., Джумагалиев Т.Р., Клышбаев М.Б. Интегральные пожарные риски жилого сектора Республики Казахстан	6
Шарипханов С.Д., Сыздыков Б.М., Жагупаров Ж.Е. Количественная оценка уязвимости объектов оборонно-промышленного комплекса при воздействии барражирующих боеприпасов	19
Абдрахманов А.А., Жаулыбаев А.А., Кабашев Б.М. Определение рационального варианта распределения времени на каждом учебном месте подготовки специалистов радиационной, химической и биологической защиты	27
ОБЕСПЕЧЕНИЕ ПОЖАРНОЙ И ПРОМЫШЛЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ
Шарипханов С.Д., Раимбеков К.Ж., Дабаев А.И. Пространственно-временной анализ природных пожаров в Республике Казахстан: уязвимые регионы и приоритеты государственного реагирования	35
Захаров И.А., Альменбаев М.М., Кусаинов А.Б., Макишев Ж.К., Қайыргелді Н.Қ. Анализ лесных пожаров и подверженность к ним территории Республики Казахстан, математико-статистическое прогнозирование лесопожарной обстановки	46
Кусаинов А.Б., Альменбаев М.М., Макишев Ж.К., Смагулов Б.Е., Максимов П.В. Определение кратчайшего маршрута для бесперебойной подачи воды на тушение пожара методом дерева решений	53
ПРОБЛЕМЫ ОБУЧЕНИЯ
Алпысов С.Т., Тлеуленов Н.Т., Ыскак А.Ж. Военно-спортивные соревнования как подготовка к службе в армии	60
Eleusizova Sh., Shadiyeva N., Ramankulova M., Kerimbayeva S., Islamgaliyeva V. Linguopsychological aspects of developing professional communication in future civil protection specialists	67
Раимбекова А.Д., Стукаленко Н.М. Этнопедагогический подход в профессиональном образовании	79
Шумеков С.Ш., Хасенов Ж.Х., Тлеуленов Н.Т., Баймуханов Д.М. Особенности физической и функциональной подготовки курсантов спасателей Академии гражданской защиты имени Малика Габдуллина МЧС Республики Казахстан	86
Shayakhmetov А.Т., Bulegenov Y.P., Tursunbekova D.B., Karmenov K.K., Aiteyev A.S. Methodological approach to assessing the level of training of personnel of civil protection units for training in the field of civil protection	93

 

 

 

 

УДК 544.7, 678.5-405.8

Р. М. Джумагалиев, О. К. Кокушев, Т. Р. Джумагалиев, М. Б. Клышбаев

Интегральные пожарные риски жилого СЕКТОРА Республики Казахстан

Аннотация. В статье рассмотрена проблема обеспечения пожарной безопасности в жилом секторе Республики Казахстан. Показана доля пожаров в жилом секторе в общем количестве пожаров, происходящих в стране. На основе анализа статистических данных изучены зависимости количества пожаров в жилом секторе от показателей социально-экономического развития Казахстана, в частности определена динамика количества пожаров, начиная с 2007 года по настоящее время и установлены зависимости количества пожаров, происходящих в жилых помещениях от общего объема жилого фонда. Это позволяет осуществлять прогнозирование пожаров в жилом секторе. На основе проведенного исследования авторами получены значения интегральных пожарных рисков пожаров в жилье. Сделан вывод о том, что возрастающая доля современных многоэтажных домов в общем приросте жилого фонда, не оказывает влияния на обстановку с пожарами в стране, а наоборот снижает количество пожаров на тысячу квадратных метров общего жилого фонда. Показаны направления использования предложенных методических подходов в анализе пожаров в жилом секторе как Республики Казахстана в целом, так и в регионах, для оценки деятельности и планировании работы в области обеспечения пожарной безопасности.

Ключевые слова: пожар в жилье, пожарная безопасность, статистическое исследование, динамика количества пожаров, жилой фонд, прогнозирование пожаров, интегральные пожарные риски, риск возникновения пожаров.

Р. М. Джумагалиев, Т. Р. Джумагалиев, О. К. Кокушев, М. Б. Клышбаев

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ТҰРҒЫН ҮЙ СЕКТОРЫНДАҒЫ ИНТЕГРАЛДЫ ӨРТ ҚАУПІ

Аңдатпа. Мақалада Қазақстан Республикасының тұрғын секторындағы өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесі қарастырылған. Елде орын алатын өрттердің жалпы санындағы тұрғын секторындағы өрттердің үлесі көрсетілген. Статистикалық деректерді талдау негізінде тұрғын секторындағы өрттер санының Қазақстанның әлеуметтік-экономикалық даму көрсеткіштеріне тәуелділігі зерттелген. Атап айтқанда, 2007 жылдан бастап қазіргі уақытқа дейінгі өрттер санының динамикасы анықталып, тұрғын үй қорының жалпы көлеміне байланысты тұрғын үй-жайларда орын алатын өрттер санының тәуелділігі белгіленген. Бұл тұрғын секторындағы өрттерді болжауға мүмкіндік береді. Жүргізілген зерттеу негізінде авторлар тұрғын үйдегі өрттердің интегралды өрт қаупі мәндерін анықтады. Жалпы тұрғын үй қорының өсуіндегі қазіргі заманғы көпқабатты үйлердің үлесінің артуы елдегі өрт жағдайына әсер етпейтіні, керісінше, жалпы тұрғын үй қорының мың шаршы метріне шаққанда өрттер санын азайтатыны туралы қорытынды жасалды. Қазақстан Республикасындағы тұрғын секторындағы өрттерді талдауда ұсынылған әдістемелік тәсілдерді пайдалану бағыттары, сондай-ақ өрт қауіпсіздігін қамтамасыз ету саласындағы қызметті бағалау мен жоспарлау жұмыстарының бағыттары көрсетілген.

Түйінді сөздер: тұрғын үйдегі өрт, өрт қауіпсіздігі, статистикалық зерттеу, өрттер динамикасы, тұрғын үй қоры, өрттерді болжау, интегралды өрт қаупі, өрттердің пайда болу қаупі.

R. M. Dzhumagaliev, O. K. Kokushev, T. R. Dzhumagaliev, M. B. Klyshbayev

INTEGRAL FIRE RISKS OF THE RESIDENTIAL SECTOR OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN

Abstract. The article considers the problem of ensuring fire safety in the residential sector of the Republic of Kazakhstan. The proportion of fires in the residential sector in the total number of fires occurring in the country is shown. Based on the analysis of statistical data, the dependences of the number of fires in the residential sector on indicators of the socio-economic development of Kazakhstan were studied. In particular, the dynamics of the number of fires from 2007 to the present was determined and the dependences of the number of fires occurring in residential premises on the total volume of the housing stock were established. This makes it possible to predict fires in the residential sector. Based on the study, the authors obtained the values of the integral fire risks of fires in housing. Concluded that the increasing share of modern high-rise buildings in the total growth of the housing stock does not affect the situation with fires in the country, but rather reduces the number of fires per thousand square meters of the total housing stock. The directions of using the proposed methodological approaches in the analysis of fires in the residential sector of the Republic of Kazakhstan as a whole and in the regions for assessing activities and planning work in the field of fire safety are shown.

Key words: residential fire, fire safety, statistical study, fire dynamics, housing stock, fire forecasting, integral fire risks, fire occurrence risk. 

 

 

 

УДК 355.5851

С. Д. Шарипханов, Б. М. Сыздыков, Ж. Е. Жагупаров

КОЛИЧЕСТВЕННАЯ ОЦЕНКА УЯЗВИМОСТИ ОБЪЕКТОВ ОБОРОННО-ПРОМЫШЛЕННОГО КОМПЛЕКСА ПРИ ВОЗДЕЙСТВИИ БАРРАЖИРУЮЩИХ БОЕПРИПАСОВ

Аннотация. В статье рассматривается проблема обеспечения устойчивости функционирования объектов оборонно-промышленного комплекса при воздействии поражающих факторов современных вооружений, в частности барражирующих боеприпасов. Обоснована необходимость количественной оценки степени разрушения производственных зданий и определения числа боеприпасов, способных нарушить работу ключевых элементов объекта. Целью исследования является моделирование последствий ударов барражирующих боеприпасов с учётом параметров взрыва, конструктивных особенностей зданий и численности наибольшей рабочей смены. Использованы аналитические методы расчёта избыточного давления ударной волны, методика определения приведённого радиуса зоны поражения и системный анализ. Проведён расчёт степени разрушения на примере здания с заданной площадью. Установлено, что при точном поражении двумя боеприпасами объект подвергается сильному разрушению, охватывающему более пятидесяти процентов площади. Представлены рекомендации по определению необходимого числа барражирующих боеприпасов для выведения из строя критически важных элементов. Полученные результаты могут быть использованы для обоснования инженерной защиты и планирования мероприятий по повышению устойчивости функционирования объектов оборонно-промышленного комплекса в условиях военной угрозы.

Ключевые слова: барражирующие боеприпасы, объект оборонно-промышленного комплекса, прогнозирования, степень разрушения, количество боеприпасов.

С. Д. Шәріпханов, Б. М. Сыздыков, Ж. Е. Жагупаров

 ҚАЛЫҚТАП ҰШУ ОҚ-ДӘРІЛЕРІНІҢ ӘСЕРІНЕН ҚОРҒАНЫСТЫҚ-ӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕН ОБЪЕКТІЛЕРІНІҢ ОРНЫҚСЫЗДЫҒЫН САНДЫҚ БАҒАЛАУ

Аңдатпа. Мақалада қорғаныстық-өнеркәсіптік кешен объектілерінің заманауи қарулардың, атап айтқанда, қалықтап ұшу оқ-дәрілерінің әсер ету факторларына төтеп бере алу қабілеттілігін қамтамасыз ету мәселесі қарастырылады. Өндірістік ғимараттардың зақымдану дәрежесін сандық түрде бағалау және объектінің маңызды элементтерінің жұмысын бұзуға қабілетті қалықтап ұшу оқ-дәрілерінің санын анықтау қажеттілігі негізделген. Зерттеудің мақсаты - жарылыс параметрлері, ғимараттардың құрылымдық ерекшеліктері және ең үлкен жұмыс ауысым саны ескеріле отырып, қалықтап ұшу оқ-дәрілерінің соққысының салдарын модельдеу болып табылады. Соққы толқынының артық қысымын есептеуге арналған аналитикалық әдістер, жарылыстың келтірілген радиусын анықтау әдістемесі және жүйелі талдау қолданылды. Берілген ауданы бар ғимарат мысалында зақымдану дәрежесінің есебі жүргізілді. Екі қалықтап ұшу оқ-дәрілерінің дәл тиген кезде объект аумағының елу пайыздан астамы қатты зақымдалатыны анықталды. Объектінің критикалық маңызды элементтерін жарамсыз ету үшін қажетті қалықтап ұшу оқ-дәрілерінің санын анықтау бойынша ұсыныстар берілді. Алынған нәтижелер әскери қауіп жағдайында қорғаныстық-өнеркәсіптік кешен объектілерінің жұмыс істеуін арттыру шараларын жоспарлау және инженерлік қорғанысты негіздеу үшін пайдаланылуы мүмкін.

Түйінді сөздер: қалықтап ұшу оқ-дәрілері, қорғаныстық-өнеркәсіптік кешен объектісі, болжау, қирау дәрежесі, оқ-дәрілер саны.

S. D. Sharipkhanov, B. M. Syzdykov, Z. E. Zhaguparov

QUANTITATIVE ASSESSMENT OF THE VULNERABILITY OF DEFENSE-INDUSTRIAL COMPLEX FACILITIES TO LOITERING MUNITION IMPACTS

Abstract. The article examines the problem of ensuring the operational stability of defense-industrial complex facilities when exposed to the damaging effects of modern weapons, particularly loitering munitions. The necessity of quantitatively assessing the degree of destruction of industrial buildings and determining the number of munitions required to disrupt the functionality of key facility components is substantiated. The study aims to model the consequences of loitering munition strikes, taking into account explosion parameters, structural features of buildings, and the maximum workforce occupancy. Analytical methods for calculating the overpressure of shock waves, a methodology for determining the reduced radius of the affected zone, and systems analysis were employed. The degree of destruction was calculated using a building with a specified area as an example. It was established that a precise strike with two munitions causes severe destruction, affecting over fifty percent of the facilitys area. Recommendations are provided for determining the required number of loitering munitions to disable critical elements. The obtained results can be used to justify engineering protection measures and plan actions to enhance the operational resilience of defense-industrial complex facilities under military threat conditions.

Key words: barrage ammunition, the object of the military-industrial complex, forecasting, degree of destruction, quantity of ammunition.

 

 

 

УДК 355/359.08

А. А. Абдрахманов, А. А. Жаулыбаев, Б. М. Кабашев

ОПРЕДЕЛЕНИЕ РАЦИОНАЛЬНОГО ВАРИАНТА РАСПРЕДЕЛЕНИЯ ВРЕМЕНИ НА КАЖДОМ УЧЕБНОМ МЕСТЕ ПОДГОТОВКИ СПЕЦИАЛИСТОВ РАДИАЦИОННОЙ, ХИМИЧЕСКОЙ И БИОЛОГИЧЕСКОЙ ЗАЩИТЫ

Аннотация. В статье приведено решение задачи по определению рационального варианта распределения времени на каждом учебном месте, предназначенных для специальной подготовки специалистов гражданской защиты в сфере радиационной, химической и биологической защиты на основе метода анализа иерархии. Учтены, перечень наименований направлений подготовки, перечень частных критериев, которые необходимо учитывать при оценке значимости учебных мест, а также время, отводимое на подготовку специалистов на всех учебных местах. Представлены основные этапы решения задачи определения рационального варианта распределения времени на каждом учебном месте в детализированном виде.

Ключевые слова: определение рационального варианта распределения времени на каждом учебном месте, метод анализа иерархии, коэффициенты значимости, перечень наименований направлений подготовки, перечень частных критериев, время отводимое на подготовку специалистов.

А. А. Абдрахманов, А. А. Жауылыбаев, Б. М. Кабашев

РАДИАЦИЯЛЫҚ, ХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ ҚОРҒАУ МАМАНДАРЫН ДАЯРЛАУДЫҢ ӘРБІР ОҚУ ОРНЫНДА УАҚЫТТЫ БӨЛУДІҢ ҰТЫМДЫ НҰСҚАСЫН АНЫҚТАУ

Аңдатпа. Мақалада иерархияны талдау әдісі негізінде радиациялық, химиялық және биологиялық қорғау саласындағы азаматтық қорғау мамандарын арнайы даярлауға арналған әр оқу орнында уақытты бөлудің ұтымды нұсқасын анықтау мәселесінің шешімі келтірілген. Дайындық бағыттары атауларының тізбесі, оқу орындарының маңыздылығын бағалау кезінде ескеру қажет жеке өлшемшарттардың тізбесі, сондай-ақ барлық оқу орындарында мамандар даярлауға бөлінетін уақыт ескерілді. Әр оқу орнында уақытты бөлудің ұтымды нұсқасын анықтау мәселесін шешудің негізгі кезеңдері егжей-тегжейлі көрсетілген.

Түйінді сөздер: әр оқу орнында уақытты бөлудің ұтымды нұсқасын анықтау, иерархияларды талдау әдісі, маңыздылық коэффициенттері, дайындық бағыттары атауларының тізбесі,мамандарды даярлауға бөлінген жеке критерийлердің тізбесі.

A. А. Abdrakhmanov, А. A. Zhaulybaev, B. M. Kabashev

DETERMINATION OF A RATIONAL TIME ALLOCATION OPTION AT EACH TRAINING PLACE FOR RADIATION, CHEMICAL AND BIOLOGICAL PROTECTION SPECIALISTS

Abstract. The article provides a solution to the problem of determining a rational option for allocating time at each training place intended for special training of civil protection specialists in the field of radiation, chemical and biological protection based on the hierarchy analysis method. For example, a list of names of training areas, a list of specific criteria that must be taken into account when assessing the importance of training places, as well as the time allocated for training specialists at all training sites. The main stages of solving the problem of determining a rational time allocation option at each educational place are presented in a detailed form.

Key words: determination of a rational option for the allocation of time at each training place, a method for analyzing hierarchies, significance coefficients, a list of names of training areas, a list of specific criteria, and the time allocated for training specialists.

 

 

 

УДК: 504.4:551.588.7(574)

С. Д. Шарипханов, К. Ж. Раимбеков, А. И. Дабаев

ПРОСТРАНСТВЕННО-ВРЕМЕННОЙ АНАЛИЗ ПРИРОДНЫХ ПОЖАРОВ

В РЕСПУБЛИКЕ КАЗАХСТАН: УЯЗВИМЫЕ РЕГИОНЫ И ПРИОРИТЕТЫ ГОСУДАРСТВЕННОГО РЕАГИРОВАНИЯ

Аннотация. Настоящая статья посвящена пространственно-временной оценке природных пожаров в Республике Казахстан и анализу факторов, определяющих уязвимость отдельных регионов. Исследование основано на данных дистанционного зондирования (KazEOSat-1, MODIS), оперативной статистике и материалах международных платформ. Установлены кластеры повторяемости возгораний, рассчитан интегральный индекс уязвимости территорий, выявлены климатические и антропогенные драйверы риска. Особое внимание уделено трагическим событиям 2023 года в Абайской области, подтвердившим недостаточность существующих мер реагирования и особенно - уязвимость личного состава при тушении пожаров в труднодоступной местности.

Анализ показал необходимость разработки пожарной техники нового поколения, обладающей повышенной проходимостью, манёвренностью и адаптацией к рельефу, а также оснащённой средствами коллективной и индивидуальной защиты экипажа от термического и дымового воздействия. Предложенные в статье решения и методология расчёта индекса уязвимости могут быть применены при формировании региональных планов реагирования, совершенствовании логистики гражданской защиты и технического перевооружения.

Работа выполнена в рамках инициативной научно-исследовательской работы (рег. № 0125РКИ0122).

Ключевые слова: повышенная проходимость, природные пожары, защита экипажа, интегральная оценка защищённости, автономность тушения, система самоорошения.

С. Д. Шәріпханов, К. Ж. Райымбеков, А. И. Дабаев

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНДАҒЫ ТАБИҒИ ӨРТТЕРДІҢ КЕҢІСТІКТІК-УАҚЫТТЫҚ ТАЛДАУЫ: ОСАЛ ӨҢІРЛЕР МЕН МЕМЛЕКЕТТІК ӘРЕКЕТ ЕТУ БАСЫМДЫҚТАРЫ

Аңдатпа. Бұл мақала Қазақстан Республикасындағы табиғи өрттерге кеңістіктік-уақыттық баға беруге және жекелеген өңірлердің осалдық деңгейін айқындайтын факторларды талдауға арналған. Зерттеу қашықтықтан зондтау деректері (KazEOSat-1, MODIS), жедел статистика және халықаралық платформалардың материалдары негізінде жүргізілді. Өрт ошақтарының қайталанатын кластерлері анықталып, аумақтардың кешенді осалдық индексі есептелді, климаттық және антропогендік тәуекел факторлары айқындалды. Ерекше назар 2023 жылы Абай облысында орын алған қайғылы оқиғаларға аударылып, қазіргі әрекет ету шараларының жеткіліксіздігі мен төтенше жағдайлар кезінде жеке құрамның осалдығы көрсетілді.

Талдау нәтижесінде жаңа буындағы өрт сөндіру техникасын - өтімділігі мен маневрлік қабілеті жоғары, жер бедеріне бейімделген, сондай-ақ экипажды жылу мен түтін әсерінен қорғайтын ұжымдық және жеке қорғаныс құралдарымен жабдықталған техниканы әзірлеу қажеттігі анықталды. Мақалада ұсынылған шешімдер мен осалдық индексін есептеу әдістемесі өңірлік әрекет ету жоспарларын әзірлеуде, азаматтық қорғау логистикасын жетілдіруде және техникалық жарақтандыруда қолдануға болады.

Жұмыс «НЦГНТЭ» АҚ ақпараттық жүйесінде тіркелген бастамашыл ғылыми-зерттеу жұмысы аясында орындалды (тіркеу № 0125РКИ0122).

Түйінді сөздер: жоғары өтімділік, табиғи өрттер, экипажды қорғау, қорғалу деңгейінің интегралды бағасы, өртті автономды сөндіру, автошаю жүйесі.

S. D. Sharipkhanov, K. J. Raimbekov, A. I. Dabaev

SPATIOTEMPORAL ANALYSIS OF WILDFIRES IN THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN: VULNERABLE REGIONS AND PRIORITIES FOR GOVERNMENTAL RESPONSE

Abstract. This article presents a spatiotemporal assessment of wildfires in the Republic of Kazakhstan and analyzes the factors that determine the vulnerability of specific regions. The study is based on remote sensing data (KazEOSat-1, MODIS), operational statistics, and materials from international platforms. Clusters of recurring fire outbreaks were identified, an integrated vulnerability index was calculated, and climatic and anthropogenic risk drivers were revealed. Special attention is given to the tragic events of 2023 in the Abai region, which highlighted the insufficiency of existing response measures and, in particular, the vulnerability of personnel during firefighting operations in remote and complex terrain.

The analysis indicates the urgent need to develop a new generation of firefighting vehicles with high off-road mobility, maneuverability, and terrain adaptability, as well as equipped with collective and individual protection systems against heat and smoke exposure. The proposed solutions and the vulnerability index methodology presented in the article can be applied in the development of regional response plans, improvement of civil protection logistics, and technical modernization.

The research was carried out within the framework of an initiative scientific research project (reg.№ 0125РКИ0122).

Key words: enhanced off-road capability, wildfires, crew protection, integrated protection assessment, autonomous fire suppression, self-spraying system.

 

 

УДК 614.841.42

И. А. Захаров, М. М. Альменбаев, А. Б. Кусаинов, Ж. К. Макишев, Н. Қ. Қайыргелді

АНАЛИЗ ЛЕСНЫХ ПОЖАРОВ И ПОДВЕРЖЕННОСТЬ К НИМ ТЕРРИТОРИИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН, МАТЕМАТИКО-СТАТИСТИЧЕСКОЕ ПРОГНОЗИРОВАНИЕ ЛЕСОПОЖАРНОЙ ОБСТАНОВКИ

Аннотация. В данной статье представлен анализ лесных пожаров на всей территоррии Республики Казахстан. Проведенный анализ показал, что в период с 2018 по 2024 гг. произошло более 4,3 тыс. лесных пожаров, площадь пройденная огнем составила более 560,9 тыс. га, что составляет около 1,7 %, в результате которого нанесен ущерб более 288,35 млрд. тенге. Проведенная оценка риска и прогноз вероятности возникновения лесных пожаров на территории Республики Казахстан предопределяет необходимость автоматизации процесса принятия управленческого решения по локализации и ликвидации лесного пожара, путем разработки инновационных методов применения беспилотных летательных аппаратов.

Ключевые слова: пожар, беспилотный летательный аппарат, лесопожарный риск, ущерб.

И. А. Захаров, М. М. Әлменбаев, А. Б. Құсайынов, Ж. Қ. Мақышев, Н. Қ. Қайыргелді

ОРМАН ӨРТТЕРІН ТАЛДАУ ЖӘНЕ ОЛАРҒА ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ АУМАҒЫНЫҢ ҰШЫРАУЫ, ОРМАН ӨРТІНІҢ ЖАҒДАЙЫН МАТЕМАТИКАЛЫҚ-СТАТИСТИКАЛЫҚ БОЛЖАУ

Аңдатпа. Бұл мақалада Қазақстан Республикасының бүкіл аумағында орман өрттерін талдау ұсынылған. Жүргізілген талдау көрсеткендей, 2018-2024 жылдар аралығында 4,3 мыңнан астам орман өрті болған, өрттен өткен аумақ 560,9 мың гектардан асты, бұл шамамен 1,7% құрайды, нәтижесінде 288,35 млрд.теңгеден астам шығын келтірілген. Жүргізілген тәуекелді бағалау және Қазақстан Республикасының аумағында орман өрттерінің туындау ықтималдығын болжау пилотсыз ұшу аппараттарын қолданудың инновациялық әдістерін әзірлеу жолымен орман өртін оқшаулау және жою жөніндегі басқарушылық шешім қабылдау процесін автоматтандыру қажеттігін алдын ала айқындайды.

Түйінді сөздер: өрт, ұшқышсыз ұшу аппараты, өрт қаупі, зиян.

I. A. Zakharov, M. M. Almenbayev, A. B. Kussainov, Zh. K. Makishev, N. K. Kairgeldy

ANALYSIS OF FOREST FIRES AND THEIR EXPOSURE TO THE TERRITORY

OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN, MATHEMATICAL AND STATISTICAL FORECASTING OF THE FOREST FIRE SITUATION

Abstract. This article presents an analysis of forest fires throughout the Republic of Kazakhstan. The analysis showed that in the period from 2018 to 2024, more than 4.3 thousand forest fires occurred, the area covered by the fire was more than 560.9 thousand hectares, which is about 1.7%, resulting in damage of more than 288.35 billion tenge. The risk assessment carried out and the forecast of the probability of forest fires in the territory of the Republic of Kazakhstan determines the need to automate the process of making managerial decisions on the localization and elimination of forest fires by developing innovative methods for the use of unmanned aerial vehicles.

Key words: fire, unmanned aerial vehicle, forest fire risk, damage.

 

 

УДК 614.849

А. Б. Кусаинов, М. М. Әлменбаев, Ж. Қ. Макишев, Б. Е. Смагулов, П. В. Максимов

ОПРЕДЕЛЕНИЕ КРАТЧАЙШЕГО МАРШРУТА ДЛЯ БЕСПЕРЕБОЙНОЙ ПОДАЧИ ВОДЫ НА ТУШЕНИЕ ПОЖАРА МЕТОДОМ ДЕРЕВА РЕШЕНИЙ

 Аннотация. Обеспечение бесперебойной подачи воды при проведении  работ по ликвидации чрезвычайных ситуаций и тушения пожаров является одной из основных задач руководителя тушения пожара. Руководителю тушения пожара необходимо в минимально короткие сроки определить ближайшие водоисточники и организацию подвоза вводы к месту пожара. При этом руководитель тушения пожара должен учитывать ряд факторов, таких как загруженность дорожной сети, исправность водоисточников и т.д. В целях повышения оперативности принятия решений предложен способ определения кратчайшего маршрута для бесперебойной подачи воды на тушение пожара.

Ключевые слова: пожар, водоисточник, руководитель тушения пожара.

А. Б. Кусаинов, М. М. Әлменбаев, Ж. Қ. Макишев, Б. Е. Смагулов, П. В. Максимов

ӨРТТІ СӨНДІРУГЕ СУДЫ ҮЗДІКСІЗ ЖЕТКІЗУДІ ҚАМТАМАСЫЗ ЕТУ МАҚСАТЫНДА ШЕШІМДЕР АҒАШЫ ӘДІСІ АРҚЫЛЫ ЕҢ ҚЫСҚА МАРШРУТТЫ АНЫҚТАУ

Аңдатпа. Төтенше жағдайларды жою және өртті сөндіру жұмыстарын жүргізу кезінде суды үзіліссіз жеткізуді қамтамасыз ету - өрт сөндіру жетекшісінің негізгі міндеттерінің бірі болып табылады. Өрт сөндіру жетекшісі қысқа мерзімде ең жақын су көздерін анықтап, өрт орнына су жеткізуді ұйымдастыруы қажет. Бұл ретте ол жол желісінің жүктемесін, су көздерінің жарамдылығын және басқа да бірқатар факторларды ескеруі тиіс. Шешім қабылдау жеделдігін арттыру мақсатында өртті сөндіруге суды үзіліссіз жеткізу үшін ең қысқа маршрутты анықтау тәсілі ұсынылды.

Түйінді сөздер: өрт, су көзі, өрт сөндіру жетекшісі.

А. B. Kusainov, M. M. Almenbaev, Zh. K. Makishev, B. E. Smagulov, P. V. Maksimov

DETERMINING THE SHORTEST ROUTE FOR UNINTERRUPTED WATER SUPPLY FOR FIREFIGHTING USING THE DECISION TREE METHOD

Abstract. Ensuring an uninterrupted water supply during emergency response and firefighting operations is one of the primary tasks of the incident commander. The incident commander must promptly identify the nearest water sources and organize the delivery of water to the fire scene. In doing so, the commander must take into account several factors, such as road network congestion, the operability of water sources, and others. To improve the efficiency of decision-making, a method for determining the shortest route for uninterrupted water supply to the fire site is proposed.

Key words: fire, water source, incident commander.

 

 

 

УДК 378.37

С. Т. Алпысов, Н. Т. Тлеуленов, А. Ж. Ыскак

ВОЕННО-СПОРТИВНЫЕ СОРЕВНОВАНИЯ КАК ПОДГОТОВКА К СЛУЖБЕ В АРМИИ

Аннотация. В статье рассматривается значение военно-спортивных соревнований как эффективной формы допризывной подготовки молодежи в Республике Казахстан. Анализируются основные виды мероприятий, включающих элементы физической, тактической и психологической подготовки, направленные на развитие у юношей навыков, необходимых для прохождения военной службы. Приведены результаты исследований, подтверждающие положительное влияние участия в военно-спортивных соревнованиях на физическое развитие, дисциплину, гражданскую активность и патриотическое сознание молодежи. Выдвинуты конкретные предложения по усилению роли военно-спортивных мероприятий в системе воспитательной работы с молодежью.

Ключевые слова: военно-спортивные соревнования, допризывная подготовка, патриотическое воспитание, молодежь, физическая подготовка, Жас Сарбаз, армия, служба в армии, военно-патриотическое движение.

С. Т. Алпысов, Н. Т. Тлеуленов, А. Ж. Ысқақ

ӘСКЕРИ-СПОРТТЫҚ ЖАРЫСТАР - ӘСКЕРИ ҚЫЗМЕТКЕ ДАЙЫНДЫҚТЫҢ ТИІМДІ ТҮРІ РЕТІНДЕ

Аңдатпа. Мақалада Қазақстан Республикасында жастардың әскерге дейінгі дайындық жүйесінде әскери-спорттық жарыстардың маңызы қарастырылады. Физикалық, тактикалық және психологиялық дайындық элементтерін қамтитын негізгі іс-шаралар түрлері талданады. Бұл жарыстар жасөспірімдердің әскери қызметке қажетті дағдыларын қалыптастыруға бағытталған. Зерттеу нәтижелері әскери-спорттық жарыстарға қатысудың жастардың физикалық дамуына, тәртібіне, азаматтық белсенділігіне және патриоттық сана-сезіміне оң әсерін тигізетінін көрсетеді. Жастармен тәрбие жұмысындағы әскери-спорттық іс-шаралардың рөлін күшейтуге бағытталған нақты ұсыныстар берілген.

Түйінді сөздер: әскери-спорттық жарыстар, әскерге дейінгі дайындық, патриоттық тәрбие, жастар, дене дайындығы, Жас Сарбаз, әскер, әскери қызмет, әскери-патриоттық қозғалыс.

S. T. Alpysov, N. T. Tleulenov, A. Zh. Yskak

MILITARY-SPORTS COMPETITIONS AS AN EFFECTIVE FORM OF PREPARATION FOR MILITARY SERVICE

Abstract. This article examines the significance of military-sports competitions as an effective form of pre-conscription training for youth in the Republic of Kazakhstan. It analyzes the main types of events that include elements of physical, tactical, and psychological training aimed at developing the skills necessary for military service among young men. The results of studies are presented, confirming the positive impact of participation in military-sports competitions on physical development, discipline, civic engagement, and patriotic consciousness of youth. Specific proposals are made to enhance the role of military-sports activities in the educational system for working with young people.

Key words: military-sports competitions, pre-conscription training, patriotic education, youth, physical training, Zhas Sarbaz, army, military service, military-patriotic movement.

 

 

 

УДК 378:37.01

Sh. Eleusizova, N. Shadiyeva,  M. Ramankulova, S. Kerimbayeva, V. Islamgaliyeva

LINGUOPSYCHOLOGICAL ASPECTS OF DEVELOPING PROFESSIONAL COMMUNICATION IN FUTURE CIVIL PROTECTION SPECIALISTS

Abstract. The development of professional communication competencies in future civil protection specialists requires an interdisciplinary approach that integrates linguistic and psychological principles. This paper explores the linguopsychological aspects of communication training, emphasizing how cognitive, emotional, and social factors influence the acquisition and development of professionally oriented language skills. We argue that effective communication training must consider individual differences in cognitive style, motivation, memory, stress resilience, and affective states, as well as the operational and sociocultural context in which civil protection professionals function.

Drawing from psycholinguistics, educational psychology, and professional pedagogy, the study reviews key theoretical frameworks-such as Vygotskys sociocultural theory, Leontievs activity theory, and Baddeleys model of working memory-to outline a comprehensive approach to preparing civil protection personnel. Particular attention is given to how language processing mechanisms (e.g., perception, attention, and recall) interact with psychological variables under stress and time constraints common in emergency contexts.

We also examine the role of metacognition, emotional intelligence, and communicative competence in enhancing trainees adaptability, leadership, and decision-making abilities. Case studies and empirical findings from training institutions are presented to illustrate how linguopsychological insights can inform curriculum design, simulation-based learning, and assessment practices.

The findings suggest that integrating linguopsychological principles into the educational process not only enhances professional language proficiency but also supports the development of critical soft skills vital for crisis response. The paper concludes by proposing a learner-centered, linguopsychologically-informed model of communication training tailored to the specific needs of future civil protection specialists.

Keywords: philology, language education, psycholinguistics, cognitive psychology, motivation, memory, learner-centered instruction, linguopsychology.

Ш. Елеусізова, Н. Шадиева, М. Раманқұлова, С. Керімбаева, В. Исламғалиева

БОЛАШАҚ АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАУ МАМАНДАРЫНДА КӘСІБИ ҚАРЫМ-ҚАТЫНАСТЫ ДАМЫТУДЫҢ ЛИНГВОПСИХОЛОГИЯЛЫҚ АСПЕКТІЛЕРІ

Андатпа. Болашақ азаматтық қорғау мамандарының кәсіби коммуникациялық құзыреттіліктерін дамыту лингвистикалық және психологиялық принциптерді біріктіретін пәнаралық көзқарасты талап етеді. Бұл жұмыс кәсіби бағдарланған тілдік дағдыларды меңгеру мен дамытуға когнитивтік, эмоционалдық және әлеуметтік факторлардың қалай әсер ететініне баса назар аудара отырып, коммуникациялық тренингтің лингвопсихологиялық аспектілерін зерттейді. Біз тиімді қарым-қатынасты оқыту когнитивті стильдегі, мотивациядағы, есте сақтаудағы, стресске төзімділіктегі және аффективтік күйдегі жеке айырмашылықтарды, сондай-ақ азаматтық қорғау мамандары жұмыс істейтін операциялық және әлеуметтік-мәдени контекстті ескеруі керек деп санаймыз.

Психолингвистикадан, білім беру психологиясынан және кәсіби педагогикадан алынған зерттеу азаматтық қорғау қызметкерлерін дайындаудың кешенді тәсілін анықтау үшін Выготскийдің әлеуметтік-мәдени теориясы, Леонтьевтің әрекет теориясы және Бадделейдің жұмыс жады моделі сияқты негізгі теориялық негіздерді қарастырады. Төтенше жағдайларда жиі кездесетін стресс және уақыт шектеулері жағдайында тілді өңдеу механизмдерінің (мысалы, қабылдау, назар аудару және еске түсіру) психологиялық айнымалылармен қалай әрекеттесетініне ерекше назар аударылады.

Біз сондай-ақ метатанымның, эмоционалдық интеллекттің және тыңдаушылардың бейімделу, көшбасшылық және шешім қабылдау қабілеттерін арттырудағы коммуникативті құзыреттілік рөлін қарастырамыз. Оқыту мекемелерінен алынған тәжірибелік зерттеулер мен тәжірибелік қорытындылар лингвопсихологиялық түсініктердің оқу жоспарын құруға, модельдеуге негізделген оқытуға және бағалау тәжірибесіне қалай көмектесетінін көрсету үшін ұсынылған.

Нәтижелер лингвопсихологиялық принциптерді білім беру үдерісіне енгізу кәсіби тілді меңгеруді ғана емес, дағдарысқа қарсы әрекет ету үшін маңызды жұмсақ дағдыларды дамытуға қолдау көрсететінін көрсетеді. Мақала болашақ азаматтық қорғау мамандарының нақты қажеттіліктеріне бейімделген, оқушыға бағытталған, лингвопсихологиялық ақпараттандырылған коммуникациялық оқыту үлгісін ұсынумен аяқталады.

Түйінді сөздер: Филология, тіл білімі, психолингвистика, когнитивтік психология, мотивация, есте сақтау, оқушыға бағытталған оқыту, лингвопсихология

Ш. Елеусизова, Н. Шадиева, М. Раманкулова, С. Керимбаева, В. Исламгалиева

ЛИНГВОПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ РАЗВИТИЯ ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБЩЕНИЯ БУДУЩИХ СПЕЦИАЛИСТОВ ГРАЖДАНСКОЙ ЗАЩИТЫ

Аннотация. Развитие профессиональных коммуникативных компетенций у будущих специалистов по гражданской защите требует междисциплинарного подхода, объединяющего лингвистические и психологические принципы. В данной статье рассматриваются лингвопсихологические аспекты обучения коммуникациям, подчеркивая, как когнитивные, эмоциональные и социальные факторы влияют на приобретение и развитие профессионально ориентированных языковых навыков. Мы утверждаем, что эффективное обучение коммуникациям должно учитывать индивидуальные различия в когнитивном стиле, мотивации, памяти, стрессоустойчивости и аффективных состояниях, а также операционный и социокультурный контекст, в котором функционируют специалисты по гражданской защите.

Опираясь на психолингвистику, педагогическую психологию и профессиональную педагогику, в исследовании рассматриваются ключевые теоретические основы, такие как социокультурная теория Выготского, теория деятельности Леонтьева и модель рабочей памяти Баддели, чтобы описать комплексный подход к подготовке персонала гражданской защиты. Особое внимание уделяется тому, как механизмы обработки языка (например, восприятие, внимание и отзыв) взаимодействуют с психологическими переменными в условиях стресса и ограничений по времени, характерных для чрезвычайных ситуаций.

Мы также изучаем роль метапознания, эмоционального интеллекта и коммуникативной компетентности в повышении адаптивности, лидерских качеств и способностей к принятию решений у обучающихся. Представлены тематические исследования и эмпирические результаты из учебных заведений, чтобы проиллюстрировать, как лингвопсихологические идеи могут влиять на разработку учебных программ, обучение на основе моделирования и методы оценки.

Результаты показывают, что интеграция лингвопсихологических принципов в образовательный процесс не только повышает профессиональное владение языком, но и поддерживает развитие критически важных гибких навыков, жизненно важных для реагирования на кризисы. В заключение статьи предлагается ориентированная на обучающегося, лингвопсихологически обоснованная модель обучения коммуникации, адаптированная к конкретным потребностям будущих специалистов по гражданской защите.

Ключевые слова: филология, языковое образование, психолингвистика, когнитивная психология, мотивация, память, ориентированное на обучающегося обучение, лингвопсихология.

 

 

УДК 378:37.01

А. Д. Раимбекова, Н. М. Стукаленко

ЭТНОПЕДАГОГИЧЕСКИЙ ПОДХОД В ПРОФЕССИОНАЛЬНОМ ОБРАЗОВАНИИ 

Аннотация. В статье исследуется актуальная проблема профессионального образования - применение этнопедагогического подхода в условиях образовательного процесса высшей школы. Исследуются пути повышения уровня профессиональной компетентности будущих специалистов посредством этнопедагогики в интеграционной связи с современными инновационными подходами в обучении.

Ключевые слова: этнопедагогика, этнопедагогический подход, эьнопедагогические технологии, профессиональные компетенции, профессиональная компетентность, профессиональное образование.

А. Д. Райымбекова, Н. М. Стукаленко

КӘСІПТІК БІЛІМ БЕРУДЕГІ ЭТНОПЕДАГОГИКАЛЫҚ ТӘСІЛ

Аңдатпа. Мақалада кәсіптік білім берудің өзекті проблемасы - жоғары мектептің білім беру процесі жағдайында этнопедагогикалық тәсілді қолдану зерттеледі. Оқытудағы заманауи инновациялық тәсілдермен интеграциялық байланыста этнопедагогика арқылы болашақ мамандардың кәсіби құзыреттілік деңгейін арттыру жолдары зерттеледі.

Түйінді сөздер: этнопедагогика, этнопедагогикалық тәсіл, энопедагогикалық технологиялар, кәсіби құзыреттілік, кәсіби құзыреттілік, кәсіби білім.

A. D. Raimbekova, N. M. Stukalenko

ETHNO-PEDAGOGICAL APPROACH IN PROFESSIONAL EDUCATION

Abstract. The article studies the actual problem of professional education - the application of ethnopedagogical approach in the conditions of the educational process of higher school. The ways of increasing the level of professional competence of future specialists by means of ethnopedagogy in the integrative connection with modern innovative approaches in teaching are investigated.

Key words: ethnopedagogy, ethnopedagogical approach, ethnopedagogical technologies, professional competences, professional competence, professional education.

 

 

 

УДК 378 (075.8)

С. Ш. Шумеков, Ж. Х. Хасенов, Н. Т. Тлеуленов, Д. М. Баймуханов

ОСОБЕННОСТИ ФИЗИЧЕСКОЙ И ФУНКЦИОНАЛЬНОЙ ПОДГОТОВКИ КУРСАНТОВ СПАСАТЕЛЕЙ АКАДЕМИИ ГРАЖДАНСКОЙ ЗАЩИТЫ

ИМЕНИ МАЛИКА ГАБДУЛЛИНА МЧС РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

Аннотация. В данной статье рассматривается роль внедрения инновационных методик в сферу физической подготовки курсантов Академии гражданской защиты имени Малика Габдуллина МЧС Республики Казахстан, подчеркивая их значимость для повышения профессиональной готовности будущих спасателей. Эффективная физическая подготовка является ключевым элементом в формировании знаний, навыков и умений, необходимых для успешного выполнения служебных обязанностей. В процессе обучения курсанты должны овладевать методами управления собственным физическим состоянием, обеспечивая развитие физических качеств при оптимальных нагрузках и поддержании нормального функционирования адаптационных механизмов организма. Особое внимание уделяется профилактике перетренированности, которая тесно связана с уровнем профессиональной компетенции обучающихся. В статье анализируются современные подходы и стратегии, направленные на достижение оптимальных результатов в физическом развитии курсантов, а также представлены рекомендации по их внедрению в образовательный процесс.

Ключевые слова: функциональная подготовленность РWС_170, максимальноое потребление кислорода, физическая реакция, рекреационный эффект, средства подготовки, функциональные возможности организма.

С. Ш. Шумеков, Ж. Х. Хасенов, Н. Т. Тлеуленов, Д. М. Баймуханов

АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАУ АКАДЕМИЯСЫНЫҢ ҚҰТҚАРУШЫ КУРСАНТТАРЫНЫҢ ДЕНЕ ЖӘНЕ ФУНКЦИОНАЛДЫҚ ДАЙЫНДЫҒЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ТЖМ М. ҒАБДУЛЛИН АТЫНДАҒЫ

Аңдатпа. Бұл мақалада Қазақстан Республикасы ТЖМ Мәлік Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясының курсанттарының дене шынықтыру саласына инновациялық әдістемелерді енгізудің маңыздылығы қарастырылады. Тиімді дене шынықтыру дайындығы болашақ мамандарды кәсіби оқытудың ажырамас бөлігі болып табылады, өйткені ол қажетті білім мен дағдыларды қалыптастырады және қызметтік міндеттерін сәтті орындау дағдылары. Оқу процесінде курсант дененің бейімделу механизмдерінің шамадан тыс жүктелуінсіз және бұзылуынсыз физикалық қасиеттердің дамуын қамтамасыз ете отырып, өзінің спорттық дайындығын басқару әдістерін меңгеруі керек. Оқушының кәсіби құзыреттілік деңгейіне тікелей байланысты шамадан тыс жаттығулардың алдын алуға ерекше назар аударылады. Мақалада курсанттардың физикалық дамуында оңтайлы нәтижелерге қол жеткізуге ықпал ететін заманауи тәсілдер мен стратегиялар талданады, сондай-ақ оларды білім беру процесінде практикалық қолдану бойынша ұсыныстар беріледі.

Түйінді сөздер: функционалды дайындық RWС170, оттегінің максималды тұтынылуы, физикалық реакция, рекреациялық әсер, дайындық құралдары, ағзаның функционалдығы.

S. Sh. Shumеkov, Zh. Kh. Khassenov, N. T. Tleulenov, D. M. Baymukhanov

FEATURES OF PHYSICAL AND FUNCTIONAL TRAINING OF CADETS OF RESCUERS OF THE ACADEMY OF CIVIL PROTECTION M. GABDULLIN MINISTRY OF EMERGENCY SITUATIONS OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN

Abstract. This article examines the importance of the introduction of innovative techniques in the field of physical training of cadets of the Civil Defence Academy named after Malik Gabdullin MES of the Republik of Kazakhstan. Effective physical training is an integral part of the professional training of future specialists, as it forms the necessary knowledge, skills and abilities for the successful performance of official duties. During the training process, the cadet must master the methods of managing his own athletic training, ensuring the development of physical qualities without overloads and failures of the adaptive mechanisms of the body. Special attention is paid to the prevention of overtraining, which is directly related to the level of professional competence of the student. The article analyzes modern approaches and strategies that contribute to achieving optimal results in the physical development of cadets, as well as provides recommendations for their practical application in the educational process.

Key words: functional fitness of RWC170, maximum oxygen consumption, physical reaction, recreational effect, means of preparation, functional capabilities of the body.

 

 

 

УДК 351.862

А. Т. Shayakhmetov, Y. P. Bulegenov, D. B. Tursunbekova, K. K. Karmenov, A. S. Aiteyev

METHODOLOGICAL APPROACH TO ASSESSING THE LEVEL OF TRAINING OF PERSONNEL OF CIVIL PROTECTION UNITS FOR TRAINING IN THE FIELD OF CIVIL PROTECTION

Abstract. The article presents a particular methodological approach to assessing citizens undergoing training in the field of civil defense to act in response to emergency situations of various types. Within the framework of the proposed methodology: a list of initial data necessary for the conducted research is determined; a method is proposed that evaluates the indicator of residual knowledge, skills of citizens, as well as an increase in the level of training of personnel during their training process. To solve the formulated particular problems, the method of correlation and regression analysis is applied. The implementation of the presented stages will make it possible to determine the direction for priority training in the field of civil defense.

Key words: civil defense, individual training, level of training, readiness, civil protection, security, public training, trainings and classes.

А. Т. Шаяхметов, Е. П. Булегенов, Д. Б. Турсунбекова,  Қ. К. Карменов, А. С. Айтеев

АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАНЫС БОЙЫНША ОҚУДАН ӨТУ БОЙЫНША АЗАМАТТЫҚ ҚОРҒАУ ҚҰРАЛЫМДАРЫНЫҢ ЖЕКЕ ҚҰРАМЫНЫҢ ДАЯРЛЫҚ ДЕҢГЕЙІН БАҒАЛАУҒА ӘДІСТЕМЕЛІК ТӘСІЛ

Аңдатпа. Мақалада азаматтық қорғаныс саласында оқитын азаматтарды әртүрлі сипаттағы төтенше жағдайлардың салдарын жою жағдайындағы іс-қимылдарға бағалау бойынша жеке әдістемелік тәсіл ұсынылған. Ұсынылған Әдістеме шеңберінде: жүргізілетін зерттеу үшін қажетті бастапқы деректердің тізбесі айқындалды; азаматтардың қалдық білімінің, іскерлігі мен дағдыларының көрсеткішін, сондай-ақ олардың оқу процесінен өту барысында жеке құрамның даярлық деңгейінің өсуін бағалайтын әдіс ұсынылды. Тұжырымдалған жеке есептерді шешу үшін корреляциялық және регрессиялық талдау әдісі қолданылды. Ұсынылған кезеңдерді іске асыру азаматтық қорғаныс саласындағы бірінші кезектегі даярлықтың бағытын айқындауға мүмкіндік береді.

Түйінді сөздер: азаматтық қорғаныс, жеке дайындық, дайындық деңгейі, азаматтық қорғау, оқыту, дайындық.

А. Т. Шаяхметов, Е. П. Булегенов, Д. Б. Турсунбекова,  К. К. Карменов, А. С. Айтеев

МЕТОДИЧЕСКИЙ ПОДХОД К ОЦЕНКЕ УРОВНЯ ПОДГОТОВКИ ЛИЧНОГО СОСТАВА ФОРМИРОВАНИЙ ГРАЖДАНСКОЙ ЗАЩИТЫ ПО ПРОХОЖДЕНИЮ ОБУЧЕНИЯ В ОБЛАСТИ ГРАЖДАНСКОЙ ОБОРОНЫ

Аннотация. В статье представлен частный методический подход по оцениванию граждан, проходящих обучение в сфере гражданской обороны к действиям в условиях ликвидации последствий чрезвычайных ситуаций различного характера. В рамках предложенной методики: определен перечень исходных данных, необходимых для проводимого исследования; предложен способ, оценивающий показатель остаточных знаний, умений и навыков граждан, а также прирост уровня подготовки личного состава в ходе прохождения ими процесса обучения. Для решения сформулированных частных задач применен метод корреляционного и регрессионного анализа. Реализация представленных этапов позволит определить направление для первоочередной подготовки в области гражданской обороны.

Ключевые слова: гражданская оборона, одиночная подготовка, уровень подготовки, гражданская защита, обучение, готовность.