2024г. Наука и образование в гражданской защите №2(54)

СКАЧАТЬ ЖУРНАЛ

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

ISSN 3007-1674

 

 

 

 

 

 № 2 (54) / 2024

 

 

 

 

 

2011 жылданбастапшығады

Founded in 2011

Издается с 2011 года

 

Жылына 4 ретшығады

Published 4 times a year

Выходит 4 разавгод

 

 

 

 КӨКШЕТАУ 2024

 

 

«Азаматтық қорғаудағы ғылым мен білім» ғылыми журналы № 2 (54), 2024 ж.,маусым.

2011 жылдыңнаурызынанбастапшығарылады.2011-2020 жылдары «Көкшетаутехникалықинститутыныңхабаршысы» атауыменшығарылған.

Меншік иесі: Қазақстан Республикасы Төтенше жағдайлар министрлігінің Мәлік Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы.

Журнал Қазақстан Республикасы Ақпарат және қоғамдық даму министрлігінде 2021 жылғы
25 маусымда тіркелген. Куәлік № KZ37VPY00037096. Бастапқы есепке қою күні мен нөмірі
№ 11190-Ж, 14.10.2010 ж.

 

Ғылыми қызметтің негізгі нәтижелерін жариялау үшін Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің Ғылым және жоғары білім саласындағы сапаны қамтамасыз ету комитеті ұсынатын басылымдар тізбесіне енгізілген (23.06.2023 ж. қбпұ № 316 бұйрығы).

«Ресейлік ғылыми дәйексөз индексі» (РҒДИ)  ресейлік библиографиялық деректер базасына және Қазақстандық дәйексөздер базасына (ҚазДБ) енгізілген.

 

Бас редактор:Әлібеков Е.Ә.,техника ғылымдарының кандидаты

Бас редактордың орынбасары:Әлменбаев М.М., техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент)

 

Редакциялық кеңестің құрамы:

Шәріпханов С.Д.,  техника ғылымдарының докторы, қауым. профессор (доцент) (ҚР, Астана қ.)

Алешков М.В., техника ғылымдарыныңдокторы, профессор (РФ, Мәскеу қ.)

Байшагиров Х.Ж., техника ғылымдарыныңдокторы (ҚР, Көкшетау қ.)

Кошумбаев М.Б., техника ғылымдарыныңдокторы(ҚР, Астана қ.)

Мансуров З.А.,    химия ғылымдарыныңдокторы, профессор (ҚР, Алматы қ.)

Сивенков А.Б.,техника ғылымдарыныңдокторы, профессор(РФ, Мәскеу қ.)

Тарахно Е.В.,техника ғылымдарыныңдокторы, доцент (Украина, Харьков қ.)

Әкімбаев Е.Ж., техника ғылымдарының кандидаты (ҚР, Астана қ.)

Арифджанов С.Б., техника ғылымдарының кандидаты (ҚР, Астана қ.)

Батуро А.Н., техника ғылымдарының кандидаты, доцент (РФ, Железногорск қ.)

Дабаев А.И.,  техника ғылымдарының кандидаты (ҚР, Алматы қ.)

Джумағалиев Р.М., техника ғылымдарының кандидаты, профессор (ҚР, Алматы қ.)

Жаулыбаев А.А.,техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент) (ҚР, Астана қ.)

Камлюк А.Н., физика-математика ғылымдарының кандидаты, доцент (Беларусь Республикасы, Минск қ.)

Раимбеков К.Ж., физика-математика ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент) (ҚР, Көкшетау қ.)

 

Редакциялық алқаның құрамы:

Карменов Қ.К., техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент);
Абдрахманов А.А., әскери ғылымдарының кандидаты; Захаров И.А., техника ғылымдарының кандидаты; Касымова С.К., филология ғылымдарының кандидаты; Құсаинов А.Б., техника ғылымдарының кандидаты; Мақышев Ж.Қ., техника ғылымдарының кандидаты, қауым. профессор (доцент);Мұсайбеков А.Ғ., техника ғылымдарының кандидаты; Шуматов Э.Ғ., философия ғылымдарының кандидаты;  Шүмеков С.Ш., педагогика ғылымдарының кандидаты.

 

«Азаматтық қорғаудағы ғылым мен білім» ғылыми журналы – өрт және өнеркәсіптік қауіпсіздік, азаматтық қорғаныс, табиғи және техногендік сипаттағы төтенше жағдайлардың алдын алу мен жою саласындағы зерттеулерге, сондай-ақ азаматтық қорғау органдарының мамандарын даярлау мәселелеріне арналған мерзімді басылым.

 

 

                                                                                                © Қазақстан Республикасы ТЖМ

Мәлік Ғабдуллин атындағы

Азаматтық қорғау академиясы, 2024

 

 

 

 

Scientific journal “Science and education in civil protection” No. 2 (54), 2024, June.

First published since March 2011. In 2011-2020 it was published under the title “Bulletin of the Kokshetau Technical Institute”.

Proprietor: Academy of Civil Protection named after Malik Gabdullin of the Ministry of Emergency Situations of the Republic of Kazakhstan.

The journal was registered in the Ministry of Information and Social Development of the Republic of Kazakhstan on June 25, 2021. Certificate No. KZ37VPY00037096. Date and number of initial registration No. 11190-Zh, 10/14/2010.

 

Included in the List of publications recommended by the Committee for Quality Assurance in the Field of Science and Higher Education of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan for the publication of the main results of scientific activity (order
No. 316 for administrative use, 06/23/2023).

Included in the Russian bibliographic database “Russian Science Citation Index” (RSCI) and in the Kazakhstan Citation Database (KazCD).

 

Chief Editor:Alibekov E.A., Candidate of Technical Sciences

Deputy Chief Editor:Almenbayev M.M., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (docent)

 

Members of the editorial board:

Shariphanov S.D., Doctor of Technical Sciences, Associate Professor (docent) (RK, Astana)

Aleshkov M.V., Doctor of Technical Sciences, Professor (RF, Moscow)

BaishagirovKh.Zh., Doctor of Technical Sciences (RK, Kokshetau)

Koshumbaev M.B., Doctor of Technical Sciences (RK, Astana)

Mansurov Z.A., Doctor of Chemical Sciences, Professor (RK, Almaty)

Sivenkov A.B., Doctor of Technical Sciences, Professor (RF, Moscow)

Tarakhno E.V., Doctor of Technical Sciences, Associate Professor (Ukraine, Kharkov)

AkimbaevE.Zh., Candidate of technical sciences (RK, Astana)

Arifjanov S.B., Candidate of Technical Sciences (RK, Astana)

Baturo A.N., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (RF, Zheleznogorsk)

Dabaev A.I., Candidate of Technical Sciences (RK, Almaty)

DzhumagalievR.M., Candidate of Technical Sciences, professor (RK, Almaty)

Zhaulibayev A.A., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor  (RK, Astana)

Kamlyuk A.N., Candidate of Physical and Mathematical Sciences, associate professor (Republic of Belarus, Minsk)

RaimbekovK.Zh., Candidate of Physical and Mathematical Sciences, (associate professor) (RK, Kokshetau)

 

Members of the editorial board:

Karmenov K.K., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (docent);  Abdrakhmanov A.A., Candidate of Military Sciences;  Zakharov I.A., Candidate of Technical Sciences; Kasymova S.K., Candidate of Philological Sciences; Kusainov A.B., Candidate of Technical Sciences; MakishevZh.K., Candidate of Technical Sciences, Associate Professor (docent); Musaibekov A.G., Candidate of Technical Sciences;  Shumatov E.G., Candidate of Philosophical Sciences; ShumekovS.Sh., Candidate of Pedagogical Sciences.

The scientific journal “Science and Education in Civil Protection” is a periodical publication devoted to research in the field of fire and industrial safety, civil defense, prevention and response to natural and man-made emergencies, as well as issues of training specialists from civil protection agencies.

 

 

                                                                                                © Malik Gabdullin Academy of Civil Protection of the MES of the Republic of Kazakhstan, 2024

 

 

 

 

Научный журнал «Наука и образование в гражданской защите» № 2 (54), 2024 г., июнь.

Издается с марта 2011 года. В 2011-2020 годах выходил под названием «Вестник Кокшетауского технического института».

Собственник: Академия гражданской защиты имени Малика Габдуллина Министерства по чрезвычайным ситуациям Республики Казахстан.

Журнал зарегистрирован в Министерстве информации и общественного развития Республики Казахстан 25 июня 2021 г. Свидетельство № KZ37VPY00037096. Дата и номер первичной постановки на учет № 11190-Ж, 14.10.2010 г.

 

Включен в Перечень изданий, рекомендуемых Комитетом по обеспечению качества в сфере науки и высшего образования Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан для публикации основных результатов научной деятельности (приказ № 316 дсп от 23.06.2023 г.).

Включён в Российскую библиографическую базу данных «Российский индекс научного цитирования»  (РИНЦ) и в Казахстанскую базу цитирования (КазБЦ).

 

Главный редактор:Алибеков Е.А.,кандидат технических наук

Заместитель главного редактора:Альменбаев М.М.,кандидат технических наук, асс.профессор (доцент)

 

Состав редакционного совета:

Шарипханов С.Д.,  доктор технических наук, асс.профессор (доцент) (РК, г. Астана)

Алешков М.В., доктор технических наук, профессор (РФ, г. Москва)

Байшагиров Х.Ж., доктор технических наук (РК, г. Кокшетау)

Кошумбаев М.Б., доктор технических наук (РК, г. Астана)

Мансуров З.А.,    доктор химических наук, профессор (РК, г. Алматы)

Сивенков А.Б., доктор технических наук, профессор (РФ, г. Москва)

Тарахно Е.В., доктор технических наук, доцент (Украина, г. Харьков)

Акимбаев Е.Ж., кандидат технических наук (РК, г. Астана)

Арифджанов С.Б., кандидат технических наук (РК, г. Астана)

Батуро А.Н., кандидат технических наук, доцент (РФ, г. Железногорск)

Дабаев А.И.,  кандидат технических наук ( РК, г. Алматы)

Джумагалиев Р.М., кандидат технических наук, профессор (РК, г. Алматы)

Жаулыбаев А.А., кандидат технических наук, асс.профессор (доцент) (РК, г. Астана)

Камлюк А.Н., кандидат физико-математических наук, доцент (Республика Беларусь, 
г. Минск)

Раимбеков К.Ж., кандидат физико-математических наук, асс.профессор (доцент) (РК,
г. Кокшетау)

 

Состав редакционной коллегии:

Карменов К.К., кандидат технических наук, асс.профессор (доцент);Абдрахманов А.А., кандидат военных наук; Захаров И.А., кандидат технических наук;Касымова С.К., кандидат филологических наук; Кусаинов А.Б., кандидат технических наук;  Макишев Ж.К., кандидат технических наук, асс. профессор (доцент); Мусайбеков А.Г., кандидат технических наук; Шуматов Э.Г., кандидат философских наук;  Шумеков С.Ш., кандидат педагогических наук.

 

Научный журнал «Наука и образование в гражданской защите» – периодическое издание, посвящённое исследованиям в области пожарной и промышленной безопасности, гражданской обороны,  предупреждения и ликвидации чрезвычайных ситуаций природного и техногенного характера, а также вопросам подготовки специалистов органов гражданской защиты.

 

                                                                                                © Академия гражданской защиты

                                                                                                имени Малика Габдуллина

                                                                                                МЧС Республики Казахстан, 2024

 

МАЗМҰНЫ – CONTENTS –СОДЕРЖАНИЕ
ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ И ПРАКТИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ ПРЕДУПРЕЖДЕНИЯ, ЛИКВИДАЦИИ ЧРЕЗВЫЧАЙНЫХ СИТУАЦИЙ И ГРАЖДАНСКОЙ ОБОРОНЫ
Горовых О.Г., Альжанов Б.А.Ликвидация аварийных разливов серной кислоты с использованием фосфогипса	6
Калиева А.А., Бейсенби М.А., ШукироваА.К. Исследования и выбор модели с желаемой динамикой в классе однопараметрических структурно устойчивых отображений	16
Сергеев Д.М., Суликанов А.К., УразбагамбетовТ.И. Моделирование электрических характеристик полупроводникового диода при воздействии электромагнитного импульса с учетом неупругого рассеяния квазичастиц	24
Кусаинов А.Б., ӘлібековаА.К., ЗахаровИ.А. Алгоритм оценки последствий аварийных взрывовв угольной шахте	35
Жагупаров Ж.Е., КуанышбаевМ.С., Касымов Д.Б.Концептуальная модель выбора комплекса инженерно-технических мероприятий по повышению устойчивости функционирования объекта оборонно-промышленного комплекса	45
BakhtiarM.А., ZhabaevaM.U., MorgunovA.N. Criteria for the use of geoinformation systems in the prevention of natural and anthropogenic emergencies	53
ОБЕСПЕЧЕНИЕ ПОЖАРНОЙ И ПРОМЫШЛЕННОЙ БЕЗОПАСНОСТИ
Голев В.В., Мусайбеков А.Г., ТимирғалиА. Особенности ликвидации пожаров,  дорожно-транспортных происшествий на электротранспорте	58
Максимов П.В., Захаров И.А., КузьмичевА.А., Рахметулин Б.Ж. Технологии искусственного интеллекта в расчете необходимого количества сил и средств для ликвидации лесных пожаров	66
ПРОБЛЕМЫ ОБУЧЕНИЯ В СФЕРЕ ГРАЖДАНСКОЙ ЗАЩИТЫ
Мұсабеков Қ.С., АбдрахмановаН.А. Техникалық жоғары оқу орындарының студенттері мен курсанттарының стандартты емес ойлауын қалыптастырудағы математиканың ерекше рөлі	73
ИмировС.К. О правовой культуре курсантов Академии Национальной гвардии Республики Казахстан и роль профессорско-преподавательского состава в ее совершенствовании	82
Кусаинов А.Б., Байжиенов Н.Ж., КусаиновА.М., РаимбековК.Ж. Тренажер подготовки пожарных-спасателей для проведения аварийно-спасательных работ в условиях завалов	94

 

 

 

 

 

УДК 66.021.2.081.3: 66.099.74

 

О. Г. Горовых¹, Б. А. Альжанов²

¹ООО «Белспецкомплект»,  Минский городской технопарк, Минск, Республика Беларусь

²Карагандинский индустриальный университет, Караганда, Казахстан

 

ЛИКВИДАЦИЯ АВАРИЙНЫХ РАЗЛИВОВ СЕРНОЙ КИСЛОТЫ С ИСПОЛЬЗОВАНИЕМ ФОСФОГИПСА

 

Аннотация. В статье рассмотрены используемые в настоящее время методы ликвидации аварийных разливов концентрированной серной кислоты; приведены примеры аварий с концентрированной серной кислотой; объемы ее производства в мире, в Казахстане и Беларуси. Обозначены проблемы, возникающие при использовании распространенных методов ликвидации разливов концентрированной серной кислоты (длительность проведения процесса ликвидации (ручной труд), использование нейтрализующих материалов, загрязнение окружающей среды жидкими и твердыми отходами). Показана возможность ликвидации разливов концентрированной серной кислоты с использованием много тоннажного отхода, имеющегося и в Казахстане, такого как фосфогипс; представлены результаты сорбционной емкости (авторская методика) фосфогипса по серной кислоте (1,67±0,11г_{сорбата}/г_{сорбента}),в том числе в зависимости от ее плотности, которые показали, что чем больше плотность сорбента, тем ниже его сорбционная емкость. Приведены данные сорбционной емкости песка, в том числе с разливной дисперсностью, для сравнения используемого на сегодняшний день поглотителя (песка) с предлагаемым высушенным фосфогипсом. Предложен метод нанесения высушенного фосфогипса на поверхность разлива. Обосновано, что использование высушенного фосфогипса позволяет собрать разлившуюся концентрированную серную кислоту с твердых поверхностей с большей скоростью и меньшей массой сорбента, что экономически более выгодно, чем при применении иных сорбентов. Кроме того, использование фосфогипса снижает скорость фильтрации серной кислоты в нижние слои почвы, а это приводит к уменьшению объема снимаемого грунта при работах по ликвидации аварийного разлива концентрированной серной кислоты и работ по реанимации загрязненного земельного участка.

Ключевые слова: концентрированная серная кислота, сорбционная емкость, скорость сорбции, ликвидация разливов серной кислоты, высушенныйфосфогипс, дисперсность, аварии с серной кислотой, методы нанесения сорбента.

 

 

О. Г. Горовых¹, Б. А. Әлжанов²

¹ЖОО «Белспецкомплект», Минск қалалықтехнопаркі, Минск, Беларусь Республикасы

²Қарағанды ​​индустриялық университеті Қарағанды, Қазақстан

 

КҮКІРТ ҚЫШҚЫЛЫНЫҢ АВАРИЯЛЫҚ ТӨГІЛУІН ЖОЮ ФОСФОГИПСТІ ҚОЛДАНУ

 

Аңдатпа. Мақалада қазіргі уақытта қолданылатын концентрацияланған күкірт қышқылының авариялық төгілуін жою әдістері қарастырылған; концентрацияланған күкірт қышқылымен болған авариялардың мысалдары келтірілген; оны әлемде, Қазақстанда және Беларуссияда өндіру көлемі. Концентрацияланған күкірт қышқылының төгілуін жоюдың кең таралған әдістерін қолдану кезінде туындайтын проблемалар (жою процесінің ұзақтығы (қол еңбегі), бейтараптандыратын материалдарды пайдалану, қоршаған ортаның сұйық және қатты қалдықтармен ластануы) көрсетілген. Фосфогипс сияқты Қазақстанда да бар көп тоннаждық қалдықтарды пайдалана отырып, концентрацияланған күкірт қышқылының төгілуін жою мүмкіндігі көрсетілген; күкірт қышқылы бойынша фосфогипстің (1,67±0,11 гсорбат/гсорбент) сорбциялық сыйымдылығының (авторлық әдістеме) нәтижелері, оның ішінде оның тығыздығына байланысты, сорбенттің тығыздығы неғұрлым көп екенін көрсетті, оның сорбциялық сыйымдылығы неғұрлым төмен болса. Бүгінгі күні қолданылатын сіңіргішті (құмды) ұсынылған кептірілген фосфогипспен салыстыру үшін құмның сорбциялық сыйымдылығының, оның ішінде төгілу дисперсиясының деректері келтірілген. Төгілу бетіне кептірілген фосфогипсті қолдану әдісі ұсынылған. Кептірілген фосфогипсті қолдану қатты беттерден құйылған концентрацияланған күкірт қышқылын жоғары жылдамдықпен және сорбенттің аз салмағымен жинауға мүмкіндік береді, бұл басқа сорбенттерді қолданғаннан гөрі экономикалық тұрғыдан тиімдірек. Сонымен қатар, фосфогипсті қолдану күкірт қышқылының топырақтың төменгі қабаттарына сүзілу жылдамдығын төмендетеді және бұл концентрацияланған күкірт қышқылының авариялық төгілуін жою және ластанған жерді Реанимациялау жұмыстары кезінде алынатын топырақ көлемінің азаюына әкеледі.

Түйінді сөздер: күкірт қышқылының концентрациясы, сорбциялық сыйымдылығы, сорбцияның жылдамдылығы, төгілудің жоюы.

 

O. G. Gorovykh¹, B. A. Alzhanov²

¹LLC "Belspetskomplekt", Minsk City Technopark, Minsk, Republic of Belarus

² Karaganda Industrial University, Karaganda, Kazakhstan

 

ELIMINATION OF EMERGENCY SULFURIC ACID SPILLS USING PHOSPHOGYPSUM

 

Abstract.The article discusses the methods currently used to eliminate emergency spills of concentrated sulfuric acid; examples of accidents with concentrated sulfuric acid are given; the volume of its production in the world, in Kazakhstan and Belarus. The problems that arise when using common methods of eliminating spills of concentrated sulfuric acid (the duration of the liquidation process (manual labor), the use of neutralizing materials, environmental pollution with liquid and solid waste) are identified. The possibility of eliminating spills of concentrated sulfuric acid using multi-tonnage waste available in Kazakhstan, such as phosphogypsum, is shown; the results of the sorption capacity (authors method) of phosphogypsum for sulfuric acid (1.67±0.11 gsorbate/gsorbent) are presented, including depending on its density, which showed that the higher the density of the sorbent, the lower its sorption capacity. Data on the sorption capacity of sand, including with a spill dispersion, are presented to compare the absorber (sand) used today with the proposed dried phosphogypsum. A method of applying dried phosphogypsum to the surface of the spill is proposed. It is proved that the use of dried phosphogypsum makes it possible to collect spilled concentrated sulfuric acid from hard surfaces at a higher speed and a lower mass of the sorbent, which is economically more profitable than using other sorbents. In addition, the use of phosphogypsum reduces the rate of filtration of sulfuric acid into the lower layers of the soil, and this leads to a decrease in the volume of removed soil during work on the elimination of an emergency spill of concentrated sulfuric acid and work on the resuscitation of a contaminated land plot.

Keywords:concentrated sulfuric acid, sorption container, sorption rate, elimination of sulfuric acid spills, dried phosphogypsy, dispersion, alcohol with sulfuric acid, methods of applying sorbent.

 

 

УДК 007.52

 

А. А. Калиева, М. А. Бейсенби, А. К. Шукирова

Евразийский Национальный университет  им. Л. Н. Гумилева, Астана, Казахстан

 

ИССЛЕДОВАНИЯ И ВЫБОР МОДЕЛИ С ЖЕЛАЕМОЙ ДИНАМИКОЙ

В КЛАССЕ ОДНОПАРАМЕТРИЧЕСКИХ СТРУКТУРНО УСТОЙЧИВЫХ ОТОБРАЖЕНИЙ

 

Аннотация. В статье рассматривается задача синтеза самоорганизующейся системы управления неустойчивыми и детерминированными хаотическими процессами в классе однопараметрических структурно устойчивых отображений, для обеспечения безопасности в железнодорожной отрасли. Выбор исследование модели с желаемой динамикой в классе однопараметрических структурно устойчивых отображений для железнодорожной отрасли. Самоорганизующаяся модель с желаемой динамикой с заданными параметрами исследуется градиентно скоростным методом вектор функций Ляпунова. Условия самоорганизаций получено в форме системы алгебраических неравенств, характеризующие  апериодической робастной устойчивости  стационарных состояний модели.

Ключевые слова: объекты управления, безопасность, железнодорожная отрасль, синтез, самоорганизующейся системы, градиетно скоростной метод, детерминированный хаос, неустойчивость, робастная устойчивость.

 

А. А. Қалиева,  М. А. Бейсенби, А. К. Шукирова

Л. Н. Гумелев атындағы Евразия Ұлттық университеті, Астана, Қазақстан

 

БІР ПАРАМЕТРЛІ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТҰРАҚТЫ БЕЙНЕЛЕУ КЛАСЫНА ҚАЖЕТТІ ДИНАМИКАСЫ БАР МОДЕЛЬДІ ЗЕРТТЕУ ЖӘНЕ ТАҢДАУ

 

Аңдатпа. Мақалада бір параметрлі құрылымдық тұрақты бейнелеу класындағы тұрақсыз және детерминирленген хаотикалық процестерді басқарудың өзін-өзі ұйымдастыратын жүйесін синтездеу міндеті қарастырылады. Таңдау бір параметрлі құрылымдық тұрақты бейнелеу класында қажетті динамикасы бар модельді зерттеу. Ляпунов функцияларының векторы берілген параметрлі қажетті динамикасы бар өзін-өзі ұйымдастыратын модель градиенттік жылдамдық әдісімен зерттеледі. Өзін-өзі ұйымдастыру шарттары модельдің стационарлық күйлерінің апериодты робасты тұрақтылығын сипаттайтын алгебралық теңсіздіктер жүйесі түрінде алынған.

Түйінді сөздер: басқару объектілері, синтез, өзін-өзі ұйымдастыратын жүйе, градиенттік жылдамдық әдісі, параметр, детерминирленген хаос, тұрақсыздық, робасты тұрақтылық.

 

А. А. Kalieva, M. A. Beisenbi, А. К. Shukirova

L. N. Gumilyov Eurasian National University, Astana, Kazakhstan

 

RESEARCH AND SELECTION OF A MODEL WITH THE DESIRED DYNAMICS IN THE CLASS OF ONE-PARAMETER STRUCTURALLY STABLE MAPS

 

Abstract. The article deals with the problem of synthesis of a sel - organizing control system for unstable and deterministic chaotic processes in the class of one - parameter structurally stable maps. The choice is the study of a model with the desired dynamics in the class of one-parameter structurally stable maps. A self-organizing model with the desired dynamics with the specified parameters is investigated by the gradient-velocity method of the Lyapunov vector functions. The conditions of self-organization are obtained in the form of a system of algebraic inequalities characterizing the aperiodic robust stability of the stationary states of the model.

Keywords: control objects, synthesis, self-organizing system, gradient-velocity method, parameter, deterministic chaos, instability, robust stability.

 

 

УДК 537.311.322

 

Д. М. Сергеев, А. К. Суликанов, Т. И. Уразбагамбетов

Военный институт Сил воздушной обороны имени Т. Я. Бегельдинова, Актобе, Казахстан

 

МОДЕЛИРОВАНИЕ ЭЛЕКТРИЧЕСКИХ ХАРАКТЕРИСТИК ПОЛУПРОВОДНИКОВОГО ДИОДА ПРИ ВОЗДЕЙСТВИИ ЭЛЕКТРОМАГНИТНОГО ИМПУЛЬСА С УЧЕТОМ НЕУПРУГОГО РАССЕЯНИЯ КВАЗИЧАСТИЦ

 

Аннотация. В статье представлены результаты исследования по атомистическому моделированию электротранспортных свойств полупроводникового прибора в предразрушительном состоянии под воздействием мощного электромагнитного импульса, выполненного в рамках грантового проекта Министерства науки и высшего образования Республики Казахстан AP14869773. В рамках полуэмпирических методов Хюккеля и Слейтера-Костера определены спектры пропускания, вольтамперные характеристики электронно-дырочного перехода до начала его разрушения электромагнитным импульсом. Показано, что приведенный подход определения электрических свойств удовлетворительно описывает электрические характеристики полупроводникового диода в предразрушительном состоянии. Выявлено, что при обратном включении электронно-дырочного перехода для определения его характеристик необходимо учесть влияние электронно-фононного взаимодействия. Полученные результаты могут быть полезны при разработке методик испытаний полупроводниковых структур на стойкость к различным внешним воздействиям.

Ключевые слова: компьютерное моделирование, полупроводниковая структура, вольтамперная характеристика, электромагнитный импульс.

 

Д. М. Сергеев, А. К. Суликанов, Т. И. Уразбагамбетов

Т. Ж. Бигелдинов атындағы Әуе қорғанысы күштерінің Әскери институты,Ақтөбе, Қазақстан

 

КВАЗИБӨЛШЕКТЕРДІҢ СЕРПІМCІЗ ШАШЫРАУЫ ЕСЕБІМЕН ЭЛЕКТРОМАГНИТТІК ИМПУЛЬС ӘСЕРІ КЕЗІНДЕГІ ЖАРТЫЛАЙ ӨТКІЗГІШ ДИОДТЫҢ ЭЛЕКТРЛІК СИПАТТАМАЛАРЫН МОДЕЛЬДЕУ

 

Аңдатпа. Мақалада Қазақстан Республикасы Ғылым және жоғары білім министрлігінің AP14869773 гранттық жобасы шеңберінде орындалған қуатты электромагниттік импульстің әсерінен деструктивті күйдегі жартылай өткізгіш аспаптың электр тасымалдық қасиеттерін атомистік модельдеу бойынша зерттеу нәтижелері келтірілген. Хюккель мен Слейтер-Костердің жартылай эмпирикалық әдістерін пайдаланып электромагниттік импульспен жойылғанға дейін электрондық-кемтіктік ауысымның өткізу спектрлері, вольтамперлік сипаттамалары анықталды. Электрлік қасиеттерді анықтаудың жоғарыда аталған тәсілі жартылай өткізгіш диодтың деструктивті күйдегі электрлік сипаттамаларын қанағаттанарлықтай сипаттайтыны көрсетілген. Оның сипаттамаларын анықтау үшін электрондық-кемтіктік ауысымның кері қосу кезінде электрондық-фонондық өзара әрекеттесудің әсерін ескеру қажет екендігі анықталды. Алынған нәтижелер жартылай өткізгіш құрылымдарды әртүрлі сыртқы әсерлерге төзімділікке сынау әдістерін әзірлеуде пайдалы болуы мүмкін.

Түйінді сөздер: компьютерлік модельдеу, жартылай өткізгіш құрылым, вольтамперлік сипаттама, электромагниттік импульс.

 

D. Sergeyev, A. Sulikanov, T. Urazbagambetov

T. Ya. Begeldinov Military Institute of the Air Defense Forces, Aktobe, Kazakhstan

 

SIMULATION OF ELECTRICAL CHARACTERISTICS OF A SEMICONDUCTOR DIODE UNDER INFLUENCE OF AN ELECTROMAGNETIC PULSE TAKEN ACCOUNT FOR INELASTIC SCATTERING OF QUASI-PARTICLES

 

Abstract. The article presents the results of a study on atomistic modeling of the electrical transport properties of a semiconductor device in a pre-destructive state under the influence of a powerful electromagnetic pulse, carried out within the framework of the grant project of the Ministry of Science and Higher Education of the Republic of Kazakhstan AP14869773. Within the framework of the semi-empirical methods of Hückel and Slater-Coster, the transmission spectra and current-voltage characteristics of the electron-hole transition before its destruction by an electromagnetic pulse were determined. It is shown that the presented approach to determining electrical properties satisfactorily describes the electrical characteristics of a semiconductor diode in a pre-destructive state. It has been revealed that when switching an electron-hole transition back on, in order to determine its characteristics, it is necessary to take into account the influence of electron-phonon interaction. The results obtained can be useful in developing methods for testing semiconductor structures for resistance to various external influences.

Keywords: computer modeling, semiconductor structure, current-voltage characteristic, electromagnetic pulse.

 

 

УДК 622.81

 

А. Б. Кусаинов¹, А. К. Әлібекова², И. А. Захаров¹

¹Академия гражданской защиты имени Малика Габдуллина МЧС Республики Казахстан, Кокшетау, Казахстан

²НАО «Кокшетауский университет им. Ш. Уалиханова», Кокшетау, Казахстан

 

АЛГОРИТМ ОЦЕНКИ ПОСЛЕДСТВИЙ АВАРИЙНЫХ ВЗРЫВОВ

В УГОЛЬНОЙ ШАХТЕ

 

Аннотация. В Республике Казахстан добыча угля на шахтах происходит в условиях повышения нагрузок на очистные забои и перехода горных работ на другие горизонты. Данные обстоятельства способствуют нарастанию газообильности подземных выработок и увеличению вероятности возникновения аварийных ситуаций с взрывом метановоздушной и пылевоздушной смесей и, как следствие, приводящие к гибели и травмированию работников. Свидетельством данному обстоятельству является авария, произошедшая 28 октября
2023 года на шахте имени Костенко в Карагандинской области. В целях принятия своевременных мер по минимизации последствий аварий и обеспечения безопасности ведения работ на угольных шахтах, на современном этапе внедряется риск-ориентированный подход, в основе которого применяется принцип оценки и анализа аварийного риска. Действующие требования к системе управления промышленной безопасностью регламентируют выполнение оценки аварийных рисков на угольных шахтах. Вместе с тем в настоящее время не принята методика для решения задачи оценки аварийного риска на угольных шахтах при взрывах метана и пыли. В этой связи разработан алгоритм, позволяющий проводить оценку аварийных рисков на угольных шахтах, связанных с взрывом метановоздушной и пылевоздушной смесей.

Ключевые слова: оценка и анализ риска аварии, взрыв метана и пыли, угольная шахта.

 

А. Б. Құсайынов¹, А. К. Әлібекова ², И. А. Захаров¹

¹Академия гражданской защиты имени Малика Габдуллина МЧС Республики Казахстан, Кокшетау, Казахстан

²НАО «Кокшетауский университет им. Ш. Уалиханова», Кокшетау, Казахстан

 

КӨМІР ШАХТАСЫНДАҒЫ АВАРИЯЛЫҚ ЖАРЫЛЫСТАРДЫҢ САЛДАРЫН

БАҒАЛАУ АЛГОРИТМІ

 

Аңдатпа.ҚазақстанРеспубликасындашахталардакөмірөндірутазарта өндіру кенжарыжүктемелердіңжоғарылауыжәне тау-кенжұмыстарыныңбасқагоризонттарғаауысуыжағдайындажүреді. Бұлжағдайларжерастықазбаларында газ молшылығыныңартуынажәне метан-ауажәнешаң-ауақоспаларыныңжарылуыменжәнесоныңсалдарынанжұмысшылардыңөлімінежәнежарақаттануынаәкелетінтөтеншежағдайлардыңықтималдығыныңартуынаәкеледі. Бұл жағдайға 2023 жылдың 28 қазанында Қарағанды облысындағы Костенко атындағы шахтада болған апат дәлел бола алады. Көмір шахталарында авариялардың салдарын барынша азайту және жұмыс қауіпсіздігін қамтамасыз ету бойынша уақтылы шаралар қабылдау мақсатында қазіргі кезеңде авариялар қауіп-қатерін бағалау және талдау қағидасына негізделген тәуекелге бағдарланған тәсіл енгізілуде.Өнеркәсіптік қауіпсіздік менеджмент жүйесіне қойылатын қазіргі талаптар көмір кеніштеріндегі апаттық тәуекелдерді бағалауды реттейді. Сонымен қатар, қазіргі уақытта метан және шаң жарылыстары салдарынан көмір шахталарының авариялық қаупін бағалау мәселесін шешудің әдістемесі қабылданған жоқ. Осыған байланысты көмір шахталарында метан-ауа және шаң-ауа қоспаларының жарылуымен байланысты апаттық тәуекелдерді бағалауға мүмкіндік беретін алгоритм әзірленді.

Түйінді сөздер: апат қаупін бағалау және талдау, метан және шаң жарылысы, көмір шахтасы.

 

A. B. Kussainov¹, A. K. Alibekova², I. А. Zakharov¹

¹Malik Gabdullin Academy of Civil Protection of the MES of the Republic of Kazakhstan,

Kokshetau, Kazakhstan

NJSC «Kokshetau University named after Sh. Ualikhanov», Kokshetau, Kazakhstan

 

ALGORITHM FOR ASSESSING THE CONSEQUENCES OF EMERGENCY

EXPLOSIONS IN A COAL MINE

 

Abstract. In the Republic of Kazakhstan, coal mining in mines occurs under conditions of increasing loads on the working faces and the transition of mining operations to other horizons. These circumstances contribute to an increase in gas abundance in underground workings and an increase in the likelihood of emergency situations with the explosion of methane-air and dust-air mixtures and, as a result, leading to death and injury to workers.Evidence of this circumstance is the accident that occurred on October 28, 2023 at the Kostenko mine in the Karaganda oblast. In order to take timely measures to minimize the consequences of accidents and ensure the safety of work in coal mines, a risk-based approach is being introduced at the present stage, which is based on the principle of assessment and analysis of emergency risk.The current requirements for the industrial safety management system regulate the assessment of emergency risks in coal mines. At the same time, currently no methodology has been adopted for solving the problem of assessing the emergency risk of coal mines due to methane and dust explosions. In this regard, an algorithm has been developed that allows for the assessment of emergency risks in coal mines associated with the explosion of methane-air and dust-air mixtures.

Keywords: accident risk assessment and analysis, methane and dust explosion, coal mine.

 

 

УДК 351.862.1

 

Ж. Е. Жагупаров¹, М. С. Куанышбаев¹, Д. Б. Касымов²

¹Национальныйуниверситет обороны,  Астана, Казахстан

²Департамент по ЧС Алматинской области, Конаев, Казахстан

 

КОНЦЕПТУАЛЬНАЯ МОДЕЛЬ ВЫБОРА КОМПЛЕКСА ИНЖЕНЕРНО-ТЕХНИЧЕСКИХ МЕРОПРИЯТИЙ ПО ПОВЫШЕНИЮ УСТОЙЧИВОСТИ ФУНКЦИОНИРОВАНИЯ ОБЪЕКТА ОБОРОННО-ПРОМЫШЛЕННОГО КОМПЛЕКСА

 

Аннотация. В статье рассматривается концептуальная модель, в которой отражены информационные потоки между абстрактными операторами системы комплекса инженерно-технических мероприятий по повышению устойчивости функционирования объекта оборонно-промышленного комплекса. Выбор инженерных мероприятий проводится органом управления по гражданской обороне и, как правило, основывается на знаниях, интуиции, личном опыте и профессионализме членов экспертной группы, это не всегда обеспечивает эффективности производственных процессов на производстве. В статье изложены результаты построения концептуальной модели процесса принятии решений и установлено, что рассматриваемая задача является сложной, и плохо формализуемой, так как информация для принятия решения по выбору инженерных мероприятий носит неопределенный и многофакторный характер, обусловленный ее многообразием и отсутствием единых подходов к выбору инженерно-технических мероприятий на объектах оборонно-промышленного комплекса. В концептуальной модели продемонстрировано взаимодействие абстрактных операторов в виде, сведенных в единую систему, связь между которыми, осуществляется информационными коммуникационными каналами.

Ключевые слова: инженерно-технические мероприятия, концепция, чрезвычайная ситуация, повышение устойчивости функционирования, объект оборонно-промышленного комплекса.

 

Ж. Е. Жагупаров¹, М. С. Қуанышбаев², Д. Б. Қасымов²

¹Ұлттық қорғаныс университеті, Астана, Қазақстан

²Алматы облысы ТЖ департаменті, Қонаев, Қазақстан

 

ҚОРҒАНЫСТЫҚ-ӨНЕРКӘСІПТІК КЕШЕН ОБЪЕКТІСІНІҢ ЖҰМЫС ІСТЕУІНІҢ ОРНЫҚТЫЛЫҒЫН АРТТЫРУ БОЙЫНША ИНЖЕНЕРЛІК-ТЕХНИКАЛЫҚ ІС-ШАРАЛАРДЫҢ КЕШЕНІН ТАҢДАУ ТҰЖЫРЫМДАМАЛЫҚ МОДЕЛЬІ

 

Аңдатпа. Мақалада қорғаныс-өнеркәсіп кешен объектісінің жұмыс істеу орнықтылығын арттыру жөніндегі инженерлік-техникалық іс-шаралардың ұтымды кешенін таңдау жүйесінің дерексіз операторлары арасындағы ақпараттық ағындарды көрсететін тұжырымдамалық модель қарастырылады. Инженерлік іс-шараларды таңдауды азаматтық қорғаныс жөніндегі басқару органы жүргізеді және әдетте сараптамалық топ мүшелерінің біліміне, түйсігіне, жеке тәжірибесіне және кәсібилігіне негізделеді. Бұл әрдайым таңдалған іс-шаралардың ұтымдылығын қамтамасыз ете бермейді. Мақалада шешім қабылдау процесінің тұжырымдамалық моделін құру нәтижелері келтірілген және қарастырылып отырған міндет күрделі, құрылымдалмаған және нашар ресімделетіндігі анықталды, өйткені инженерлік шараларды таңдау туралы шешім қабылдау туралы ақпарат оның әртүрлілігіне және бағалаудың бірыңғай тәсілдерінің болмауына байланысты белгісіз сипатта болады. Тұжырымдамалық модельдегі элементтердің өзара әрекеттесуі бірыңғай жүйеге біріктірілген операторлар түрінде ұсынылған, олардың арасындағы байланыс байланыс арналары арқылы жүзеге асырылатыны жазылған.

Түйінді сөздер: инженерлік-техникалық іс-шаралар, тұжырымдама, төтенше жағдайлар, жұмыс істеуінің орнықтылығын арттыру, қорғаныстық-өнеркәсіптік кешен объектісі.

 

Z. Е. Zhagyparov¹, M. S. Kuanyshbayev¹, D. B. Kasymov²

¹The National Defense University, Astana, Kazakhstan

²Department of Emergency Situations of Almaty region, Kоnaev, Kazakhstan

 

A CONCEPTUAL MODEL FOR CHOOSING A SET OF ENGINEERING AND TECHNICAL MEASURES TO IMPROVE THE STABILITY OF THE FUNCTIONING OF A MILITARY-INDUSTRIAL COMPLEX FACILITY

 

Abstract. The article considers a conceptual model that reflects information flows between abstract operators of the system for choosing a rational set of engineering and technical measures to improve the stability of the functioning of the object of the military-industrial complex. The selection of engineering measures is carried out by the civil defense management body and, as a rule, is based on the knowledge, intuition, personal experience and professionalism of the members of the expert group. This does not always ensure the rationality of the selected activities. The article presents the results of system analyses of the decision-making process and establishes that the task under consideration is complex, unstructured and poorly formalized, since the information for making a decision on the choice of engineering measures is uncertain due to its diversity and the lack of unified assessment approaches. The interactions of the elements in the conceptual model are presented in the form of operators combined into a single system, the communication between which is carried out by communication channels.

Keywords: engineering and technical measures, concept, emergency situation, improvement of the stability of functioning, a military-industrial complex facility.

 

 

УДК 004.04:338

 

M. А. Bakhtiar¹, M. U. Zhabaeva², A. N. Morgunov²

¹Malik Gabdullin Academy of Civil Protection of the MES of the Republic of Kazakhstan,

Kokshetau, Kazakhstan

²Abai Myrzakhmetov Kokshetau University, Kokshetau, Kazakhstan

 

CRITERIA FOR THE USE OF GEOINFORMATION SYSTEMS IN THE PREVENTION OF NATURAL AND ANTHROPOGENIC EMERGENCIES

 

Abstract. Geographic information systems play a key role in emergency prevention and response, ensuring prompt and effective decision-making based on geographical data. This article provides an overview of modern methods and technologies of geoinformation systems used in the field of emergency prevention, as well as examines their advantages and limitations. In particular, the issues of using geoinformation systems for risk analysis, forecasting, modeling and visualization of emergency situations are considered. The importance of integrating geographic information systems with other information systems and technologies to ensure an integrated approach to emergency management is also highlighted.

Keywords: geographic information systems, emergency prevention, cartographic materials, electronic map, evacuation of the population.

 

 

 

М. А. Бахтияр¹, М. У. Жабаева², А. Н. Моргунов²

¹Қазақстан Республикасы ТЖМ Мәлік Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы, Көкшетау, Қазақстан

²Абай Мырзахметов атындағы Көкшетау университеті, Көкшетау, Қазақстан

 

ТАБИҒИ ЖӘНЕ ТЕХНОГЕНДІК СИПАТТАҒЫ ТӨТЕНШЕ ЖАҒДАЙЛАРДЫҢ АЛДЫН АЛУ КЕЗІНДЕ ГЕОАҚПАРАТТЫҚ ЖҮЙЕЛЕРДІ ҚОЛДАНУ КРИТЕРИЙЛЕРІ

 

Аңдатпа. Геоақпараттық жүйелер географиялық деректерге негізделген жедел және тиімді шешім қабылдауды қамтамасыз ете отырып, төтенше жағдайлардың алдын алу мен жоюда шешуші рөл атқарады. Осы мақала төтенше жағдайлардың алдын алу саласында қолданылатын геоақпараттық жүйелердің заманауи әдістері мен технологияларына шолу жүргізеді, сондай-ақ олардың артықшылықтары мен шектеулерін қарастырады. Атап айтқанда, тәуекелдерді талдау, төтенше жағдайларды болжау, модельдеу және визуализациялау үшін геоақпараттық жүйелерді пайдалану мәселелері қарастырылады. Сондай-ақ төтенше жағдайларды басқарудың кешенді тәсілін қамтамасыз ету үшін геоақпараттық жүйелерді басқа ақпараттық жүйелермен және технологиялармен біріктірудің маңыздылығы атап өтіледі.

Түйінді сөздер: географиялық ақпараттық жүйелер, төтенше жағдайлардың алдын алу, картографиялық материалдар, электрондық карта, халықты эвакуациялау.

 

М. А. Бахтияр, М. У. Жабаева, А. Н. Моргунов

¹Академия гражданской защиты имени Малика Габдуллина МЧС Республики Казахстан,

Кокшетау, Казахстан

²Кокшетауский университет им. Абая Мырзахметова, Кокшетау, Казахстан

 

КРИТЕРИИ ПРИМЕНЕНИЯ ГЕОИНФОРМАЦИОННЫХ СИСТЕМ

ПРИ ПРЕДУПРЕЖДЕНИИ ЧРЕЗВЫЧАЙНЫХ СИТУАЦИЙ ПРИРОДНОГО

И ТЕХНОГЕННОГО ХАРАКТЕРА

 

Аннотация. Геоинформационные системы играют ключевую роль в предупреждении и ликвидации чрезвычайных ситуаций, обеспечивая оперативное и эффективное принятие решений на основе географических данных. Настоящая статья проводит обзор современных методов и технологий геоинформационных систем, применяемых в области предупреждения чрезвычайных ситуаций, а также рассматривает их преимущества и ограничения. В частности, рассматриваются вопросы использования геоинформационных систем для анализа рисков, прогнозирования, моделирования и визуализации чрезвычайных ситуаций. Также освещается важность интеграции геоинформационных систем с другими информационными системами и технологиями для обеспечения комплексного подхода к управлению чрезвычайными ситуациями.

Ключевые слова: географические информационные системы, предупреждение чрезвычайных ситуаций, картографические материалы, электронная карта, эвакуация населения.

 

 

УДК 614.8

 

В. В. Голев, А. Г. Мусайбеков, А. Тимирғали

Академия гражданской защиты имени Малика Габдуллина МЧС Республики Казахстан, Кокшетау, Казахстан

 

ОСОБЕННОСТИ ЛИКВИДАЦИИ ПОЖАРОВ,  ДОРОЖНО-ТРАНСПОРТНЫХ ПРОИСШЕСТВИЙ НА ЭЛЕКТРОТРАНСПОРТЕ

 

Аннотация. В статье изложены особенности функционирования подразделений гражданской защиты Республики Казахстан при ликвидации пожаров, проведении аварийно-спасательных работ на электротранспорте. Приведены конструктивные особенности автотранспортных средств и общий алгоритм проведения работ рекомендуемый сотрудникам гражданской защиты. Представлен обзор способов тушения автомобильного транспорта с электроприводом, описаны основные критерии аппаратной и программных частей электромобиля. Результаты работы могут послужить базой для подготовки специалистов гражданской защиты к действиям по ликвидации пожаров, последствий дорожно-транспортных происшествий с участием электромобиля.

Ключевые слова: электромобиль, аккумулятор, батарея, дорожно-транспортное происшествие, чрезвычайная ситуация, пожар, тушение.

 

В. В. Голев, А. Ғ. Мұсайбеков, А. Тимирғали

ҚазақстанРеспубликасы ТЖМ МәлікҒабдуллинатындағыАзаматтыққорғауакадемиясы, Көкшетау, Қазақстан

 

ЖОЛ-КӨЛІК ОҚИҒАЛАРЫНДАҒЫ ЭЛЕКТР КӨЛІГІНДЕГІ ӨРТТЕРДІ ӨШІРУ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

 

Аңдатпа.Мақаладажол-көлік оқиғаларындағы электр көлігіндегі өрттерді өшіру, авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізу кезінде Қазақстан Республикасының азаматтық қорғау бөлімшелерінің жұмыс істеу ерекшеліктері баяндалған. Автокөлік құралдарының конструктивті ерекшеліктері және азаматтық қорғау қызметкерлеріне ұсынылатын жұмысты  жүргізудің жалпы алгоритмі келтірілген. Электр тоғымен  басқарылатын автомобиль көлігін сөндіру әдістеріне шолу жасалды, электромобильдің аппараттық және бағдарламалық бөліктерінің негізгі критерийлері сипатталды. Жұмыс нәтижелері азаматтық қорғау мамандарының  электромобильдің қатысуымен болған жол-көлік оқиғаларының салдарын болған  өртті жою жөніндегі іс-қимылдарға дайындық үшін негіз бола алады.

Түйінді сөздер: электромобиль, акумулаторлы батарея, жол-көлік оқиғасы, төтенше жағдай, өрт, сөндіру.

 

V. V. Golev, A. G. Mussaibekov, A. Timirgali

Malik Gabdullin Academy of Civil Protection of the MES of the Republic of Kazakhstan,

Kokshetau, Kazakhstan

 

FEATURES OF ELIMINATION OF FIRE, ROAD ACCIDENTS IN ELECTRIC TRANSPORT

 

Abstract. The article describes the features of the functioning of civil protection units of the Republic of Kazakhstan in the elimination of fires, emergency rescue operations on electric vehicles. The design features of motor vehicles and the general algorithm of work recommended to civil protection personnel are given. An overview of the methods of extinguishing electric motor vehicles is presented, the main criteria of the hardware and software parts of an electric vehicle are described. The results of the work can serve as a basis for training civil protection specialists for actions to eliminate fires, consequences of road accidents involving an electric vehicle.

Keywords: еlectric car, battery, battery, traffic accident, emergency, fire, extinguishing.

 

 

УДК - 004.8:630.93

 

П. В. Максимов, И. А. Захаров, А. А. Кузьмичев, Б. Ж. Рахметулин

Академия гражданской защиты имени Малика ГабдуллинаМЧС Республики Казахстан, Кокшетау, Казахстан

 

ТЕХНОЛОГИИ ИСКУССТВЕННОГО ИНТЕЛЛЕКТА В РАСЧЕТЕ НЕОБХОДИМОГО КОЛИЧЕСТВА СИЛ И СРЕДСТВ ДЛЯ ЛИКВИДАЦИИ ЛЕСНЫХ ПОЖАРОВ

 

Аннотация. В статье анализируется применение технологий искусственного интеллекта для оптимизации расчета необходимого количества сил и средств для ликвидации лесных пожаров в Республике Казахстан. Рассмотрены существующие методы планирования, основанные на статистическом моделировании, и выделяются их недостатки в условиях непредсказуемости пожаров. Предлагается использование искусственного интеллекта для анализа больших объемов данных и прогнозирования распространения пожаров, что позволяет более точно и оперативно реагировать на возникающие угрозы. Описывается процесс разработки и внедрения специализированной автоматизированной системы, которая позволит ускорить процесс принятия решений, повысить точность стратегий тушения пожаров и улучшить координацию между различными службами.

Ключевые слова: лесной пожар, силы и средства, искусственный интеллект, чат бот, автоматизированная система, карта местности.

 

П. В. Максимов, И. А. Захаров, А. А. Кузьмичев, Б. Ж. Рахметулин

ҚазақстанРеспубликасы ТЖМ МәлікҒабдуллинатындағыАзаматтыққорғауакадемиясы, Көкшетау, Қазақстан

 

ЖАСАНДЫ ИНТЕЛЛЕКТ ТЕХНОЛОГИЯЛАРЫНЫҢ ОРМАН ӨРТТЕРІН СӨНДІРУГЕ ҚАЖЕТТІ КҮШ ПЕН ҚҰРАЛДАРДЫ ЕСЕПТЕУДЕ ҚОЛДАНЫЛУЫ

 

Аңдатпа. БұлмақаладаҚазақстанРеспубликасындаорманөрттерінсөндіругеқажеттікүш пен құралдардыесептеудіоптимизациялауүшінжасанды интеллект технологияларыныңқолданылуыталданады. Мақаладастатистикалықмодельдеугенегізделген бар мақсаттауәдістеріқарастырыладыжәнеолардыңкемшіліктері, әсіресеөрттердіңболжанбайтынжағдайларындаайқындалады. Ұлқендеректеркөлемінталдаужәнеөрттердіңтаралуынболжауүшінжасанды интеллект пайдаланудыұсыну, бұлпайдаболатынқауіптергедәлірекжәнеуақтылыжауапберугемүмкіндікбереді. Соныменқатар, шешімқабылдаупроцестерінжеделдету, өртсөндірустратегияларыныңдәлдігінарттыружәнеәртүрліқызметтерарасындағыүйлестірудіжақсартуғамүмкіндікберетінарнайыавтоматтандырылғанжүйеніәзірлеужәнеенгізупроцесісипатталады.

Түйіндісөздер:орманөрті, күш пен құралдар, жасанды интеллект, чат-бот, автоматтандырылғанжүйе, жеркартасы.

 

 

P. V. Maksimov, I. A. Zakharov, А. А. Kuzmichev,  B. J. Rakhmetulin

Malik Gabdullin Academy of Civil Protection of the MES of the Republic of Kazakhstan,

Kokshetau, Kazakhstan

 

ARTIFICIAL INTELLIGENCE TECHNOLOGIES IN ESTIMATING THE NECESSARY RESOURCES AND FORCES FOR WILDFIRE SUPPRESSION

 

Abstract. This article analyzes the application of artificial intelligence technologies to optimize the calculation of the necessary resources and forces for wildfire suppression in the Republic of Kazakhstan. The paper reviews existing planning methods based on statistical modeling and highlights their shortcomings, especially under the unpredictability of fire conditions. It proposes the use of artificial intelligence to analyze large volumes of data and forecast the spread of fires, allowing for more accurate and timely responses to emerging threats. The process of developing and implementing a specialized automated system is also described, which will accelerate decision-making processes, enhance the accuracy of firefighting strategies, and improve coordination among various services.

Keywords: forest fire, resources and forces, artificial intelligence, chatbot, automated system, geographic map.

 

 

УДК 51:37

 

Қ. С. Мұсабеков¹, Н. А. Абдрахманова²

¹Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті, Көкшетау, Қазақстан²Көкшетау қаласындағы Физика-математика бағытындағы Назарбаев Зияткерлік мектебі

 

ТЕХНИКАЛЫҚ ЖОҒАРЫ ОҚУ ОРЫНДАРЫНЫҢ СТУДЕНТТЕРІ МЕН КУРСАНТТАРЫНЫҢ СТАНДАРТТЫ ЕМЕС ОЙЛАУЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДАҒЫ МАТЕМАТИКАНЫҢ ЕРЕКШЕ РӨЛІ

 

Аңдатпа. Бұл  жұмыста техникалық университет курсанттары мен орта білім беру мектебінің оқушыларының математика сабақтарында ойлауын қалыптастыру процесінің ерекшеліктері қарастырылған. Күрделі практикалық есептердің стандартты емес шешімдерін табу дағдыларын дамыту қажеттілігі атап өтіледі. Мұндай білім беруде курсанттардың математикалық дайындығына ерекше рөл беруге болады. Оқушылардың стандартты емес ойлауын тәрбиелеуде математиканың ерекше рөлін ежелгі гректер дәуірінен бүгінгі күнге дейінгі қоғамның даму тәжірибесі дәлелдеген. Сонымен бірге қоғам жақсы математикалық білімнің математика маңызды рөл атқармайтын қызмет салаларында табысқа жетуге мүмкіндік беретінін түсінді. Логикалық ойлауды дамыту процесіне математикалық есептерді шығару үлкен әсер етеді. Бұл жұмыста стандартты және стандартты емес есептердің айырмашылығын көрсетіп, стандартты және стандартты емес есептерді шешуге мысалдар келтіреді. Математикаға тұрақты және терең қызығушылықты дамыту процесіне есептерді стандартты емес жолмен шешу әдісі әсер етуі мүмкін. Жұмыста екі стандартты емес мәселенің шешімдері келтірілген.

Түйінді сөздер: стандартты есептер, стандартты емес есептер, логикалық пайымдаулар, Дирихле принципі.

 

К. С. Мусабеков¹, Н. А. Абдрахманова²

¹Кокшетауский университет им. Ш. Уалиханова, Кокшетау, Казахстан

²Назарбаев Интеллектуальная школа физико-математического направления,

Кокшетау, Казахстан

 

ОСОБАЯ РОЛЬ МАТЕМАТИКИ В ФОРМИРОВАНИИ НЕСТАНДАРТНОГО МЫШЛЕНИЯ СТУДЕНТОВ И КУРСАНТОВ ТЕХНИЧЕСКИХ  ВУЗОВ

 

Аннотация. В данной работе рассматриваются особенности процесса формирования мышления курсантов технического вуза на уроках математики. Отмечается необходимость воспитания навыков поиска нестандартного решения сложных проблем практики. В таком воспитании особая роль может быть отведена математической подготовке курсантов. Особая роль математики в воспитании нестандартного мышления обучаемых установлена опытом развития общества от времен древних греков и до настоящего времени. При этом общество осознало, что хорошее математическое образование позволяет достигать успехов и в таких сферах деятельности, где математика не играет главную роль. На процесс формирования логического мышления большое влияние оказывает решение математических задач. В работе показано различие между стандартными и нестандартными задачами, приведены примеры решения стандартных и нестандартных задач. На процесс выработки устойчивого и глубокого интереса к математике, влияние может оказать метод решения задач нестандартным способом. В работе приведены решения двух нестандартных задач.

Ключевые слова: стандартные задачи, нестандартные задачи, логическое мышление, принцип Дирихле.

 

K. S. Mussabekov¹, N. A. Abdrakhmanova²

¹Kokshetau University named Sh. Ualikhanov, Kokshetau, Kazakhstan

²Nazarbayev Intellectual School of Physics and Mathematics in Kokshetau, Kazakhstan

 

THE SPECIAL ROLE OF MATHEMATICS IN THE FORMATION OF NON-STANDARD THINKING OF STUDENTS AND CADETS OF TECHNICAL UNIVERSITIES

 

Abstract.In the paper considered aspects of the shaping of thinking of a technical university student at the mathematics lessons. Emphasized the need of education of nonstandard solution search skill of deep problems of practice.  In such education special role could be given to mathematical training of students. Special role of mathematical in training of nonstandard way of thinking of students is established by the experience of society development since the time of antient Greece up to present days. At the same time society realized that good mathematical education allows to achieve success in areas where mathematics does not play a major role. The process of formation of logical thinking is greatly influenced by the solution of mathematical problems. The paper demonstrates the difference between standard and non-standard problems, examples of solving standard and non-standard problems are given. The process of developing a stable and deep interest in mathematics can be influenced by the method of solving problems in a non-standard way. The paper presents solutions to two non-standard problems.

Keywords: standardized problems, non-standardized problems, logical thinking, Dirichlets principle.

 

 

УДК 355.233

 

С. К. Имиров

Национальный Университет обороны Республики Казахстан, Астана, Казахстан

 

О ПРАВОВОЙ КУЛЬТУРЕ КУРСАНТОВ АКАДЕМИИ НАЦИОНАЛЬНОЙ ГВАРДИИ РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН И РОЛЬ ПРОФЕССОРСКО-ПРЕПОДАВАТЕЛЬСКОГО СОСТАВА В ЕЕ СОВЕРШЕНСТВОВАНИИ

 

Аннотация. В статье проанализированы правовые ценности и нормы, которыми руководствуются курсанты и профессорско-преподавательский состав, правовые знания, объективное отношение личности и общества к праву. Особое значение это приобретает в воинской среде, где вопросы правовой культуры должны быть возведены в идеалы и в непреложные ценности. Определено что развитие правовой культуры военнослужащих является необходимым условием формирования правовой жизни общества, так как они, как граждане страны представляют часть гражданского общества и осуществляют свою деятельность в рамках, установленных военным законодательством. Предложены критерии для оценки уровня правовой культуры курсантов.

Ключевые слова: правовая культура, курсант, личность, военнослужащий, критерии оценки.

 

С. К. Имиров

ҚазақстанРеспубликасыныңҰлттықҚорғанысУниверситеті, Астана, Қазақстан

 

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ҰЛТТЫҚ ҰЛАНЫ АКАДЕМИЯСЫ КУРСАНТТАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚТЫҚ МӘДЕНИЕТІ ЖӘНЕ ОНЫ ЖЕТІЛДІРУДЕГІ ПРОФЕССОР-ОҚЫТУШЫЛАР ҚҰРАМЫНЫҢ РӨЛІ ТУРАЛЫ

 

Аңдатпа.Мақаладакурсанттар мен профессор-оқытушыларқұрамыбасшылыққаалатынқұқықтыққұндылықтар мен нормалар, құқықтықбілім, жекетұлға мен қоғамныңқұқыққаобъективтіқатынасыталданады. Бұлқұқықтықмәдениетмәселелеріидеалдар мен өзгермейтінқұндылықтарғакөтерілуікерекәскериортадаерекшемаңызғаие. Әскериқызметшілердіңқұқықтықмәдениетіндамытуқоғамныңқұқықтықөмірінқалыптастырудыңқажеттішартыболыптабылады, өйткеніолар ел азаматтарыретіндеазаматтыққоғамныңбірбөлігінбілдіредіжәнеөзқызметінәскеризаңнамадабелгіленгеншеңбердежүзегеасырады. Курсанттардыңқұқықтықмәдениетініңдеңгейінбағалаукритерийлеріұсынылды.

Түйіндісөздер:құқықтықмәдениет, курсант, тұлға, әскериқызметші, бағалаукритерийлері.

 

 

S. K. Imirov

National Defense University of the Republic of Kazakhstan, Astana, Kazakhstan

 

ABOUT THE LEGAL CULTURE OF CADETS OF THE ACADEMY OF THE NATIONAL GUARD OF THE REPUBLIC OF KAZAKHSTAN AND THE ROLE OF THE TEACHING STAFF IN ITS IMPROVEMENT

 

Abstract. The article analyzes the legal values and norms that guide the cadets and the teaching staff, legal knowledge, the objective attitude of the individual and society to the law. This is of particular importance in the military environment, where issues of legal culture must be elevated to ideals and immutable values. It is determined that the development of the legal culture of military personnel is a necessary condition for the formation of the legal life of society, since they, as citizens of the country, represent a part of civil society and carry out their activities within the framework established by military legislation. Criteria for assessing the level of legal culture of cadets are proposed.

Keywords: legal culture, cadet, personality, soldier, evaluation criteria.

 

 

УДК 614.8

 

А. Б. Кусаинов¹, Н. Ж. Байжиенов¹, А. М. Кусаинов², К. Ж. Раимбеков²

¹Академия гражданской защиты имени Малика Габдуллина МЧС Республики Казахстан, Кокшетау, Казахстан

²НАО «Кокшетауский университет им. Ш. Уалиханова», Кокшетау, Казахстан

 

ТРЕНАЖЕР ПОДГОТОВКИ ПОЖАРНЫХ-СПАСАТЕЛЕЙ ДЛЯ ПРОВЕДЕНИЯ АВАРИЙНО-СПАСАТЕЛЬНЫХ РАБОТ В УСЛОВИЯХ ЗАВАЛОВ

 

Аннотация. В работе проведен анализ профессиональной подготовки личного состава пожарно-спасательных подразделений. В целях качественной профессиональной подготовки пожарных-спасателей предложены конструктивные решения и разработан учебный тренажер, позволяющий отрабатывать весь перечень операций при проведении аварийно-спасательных работ в условиях деблокирования пострадавших из-под завалов. Тренажер разработан с учетом возможности моделирования структуры завала. Показано, что использование тренажера «Завал» позволяет повысить навыки ведения аварийно-спасательных работ при деблокировании пострадавших из обрушенных зданий и сооружений.

            Ключевые слова: тренажер, деблокирование пострадавших, аварийно-спасательные работы, обучение.

 

 

А.Б.Құсайынов¹, Н. Ж. Байжиенов¹, А.М.Құсайынов², К. Ж. Раимбеков²

¹Қазақстан Республикасы ТЖМ Мәлік Ғабдуллин атындағы Азаматтық қорғау академиясы,Көкшетау,Қазақстан

²«Ш. Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті» КеАҚ, Көкшетау, Қазақстан

 

ҚҰТҚАРУ ЖАҒДАЙЫНДА АПТА ҚҰТҚАРУ ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУҒА АРНАЛҒАН ӨРТ-ҚҰТҚАРУШЫЛАРЫН ОҚУ СИМУЛЯТОРЫ

 

               Аңдатпа. Жұмыста өрт сөндіру және авариялық-құтқару бөлімшелері жеке құрамының кәсіби дайындығы талданады. Өрт-құтқарушылардың кәсіби дайындығы жоғары болуы үшін жобалық шешімдер ұсынылып, авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізу кезінде жұмыстардың барлық тізбесін жаттықтыруға мүмкіндік беретін оқу тренажеры әзірленді.Тренажер бөгет құрылымын модельдеу мүмкіндігін ескере отырып жасалған. Завал тренажерын пайдалану қираған ғимараттар мен құрылыстардан зардап шеккендерді шығару кезінде авариялық-құтқару жұмыстарын жүргізу дағдыларын жетілдіруге мүмкіндік беретіні көрсетілген.

Түйіндісөздер:тренажер, зардап шеккендерді босату, авариялық-құтқару жұмыстары, оқыту.

 

A. B. Kussainov¹, N.Zh . Baizhienov¹, A. М. Kussainov², K. J. Raimbekov²

 

¹MalikGabdullin Academyof CivilProtection oftheMES oftheRepublic ofKazakhstan,Kokshetau,Kazakhstan

²NJSC «Kokshetau University named after Sh.Ualikhanov», Kokshetau, Kazakhstan

 

SIMULATOR FOR TRAINING FIREFIGHTERS AND RESCUERS TO CARRY OUT EMERGENCY RESCUE OPERATIONS IN THE CONDITIONS OF BLOCKAGES

 

Abstract. The work analyzes the professional training of personnel of fire and rescue units. In order to provide high-quality professional training of firefighters and rescuers constructive solutions have been proposed and a training simulator has been developed that allows you to work out the entire list of operations during emergency rescue operations in the conditions of unblocking victims from the blockages. The simulator is designed taking into account the possibility of modeling the structure of the blockage. It is shown that the use of the "Zaval" simulator makes it possible to improve the skills of conducting emergency rescue operations when unblocking victims from collapsed buildings and structures.

Keywords: simulator, unblocking of victims, emergency rescue operations, training.

 

 

 СКАЧАТЬ ЖУРНАЛ